Beyin sağlığı, dijital teknolojiler ve yapay zeka hayatı kolaylaştırdıkça daha fazla önem kazanıyor. Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, NPİSTANBUL Hastanesi Yönetim Kurulu Başkanı ve Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan’a göre özellikle çocuk ve gençlerde artan ekran maruziyeti dikkat, öğrenme ve sosyal gelişim üzerinde olumsuz sonuçlar doğurabiliyor. Tarhan, çocukları dijital dünyanın olumsuz etkilerinden korumanın en etkili yolunun onlarla kaliteli zaman geçirmek olduğunu söylüyor.
Dijital çağ beynimizi nasıl değiştiriyor?
“Dijital ortamda saatlerce sosyal medya akışında gezinmek veya kısa videolar izlemek, beyni sürekli yeni uyaranlarla karşı karşıya bırakıyor” diyen Tarhan, bunun zamanla dikkatin kolay dağılmasına ve “beyin sisi” denen zihinsel bulanıklığa yol açabildiğini belirtiyor: “Beyin sisi yaşayan kişiler düşüncelerini toparlamakta, uzun süre odaklanmakta ve yeni bilgiler öğrenmekte güçlük çekebiliyor. Özellikle çocuklar ve gençlerde bu tabloya daha sık rastlanıyor.”
Tarhan’a göre oyunlar ve sosyal medya kısa aralıklarla ödül hissi oluşturarak kişiyi ekrana bağlı tutabiliyor. Bu döngünün beyindeki karşılığını merak ediyorsanız dijital dopamin yazımıza göz atabilirsiniz.
Çocukları korumanın yolu birlikte zaman geçirmek
Ekran kullanımını azaltmak için yalnızca yasak koymanın yeterli olmadığını vurgulayan Tarhan, çocuklara spor, oyun, sanat ve sosyal etkinlikler gibi alternatif ilgi alanları kazandırılması gerektiğini söylüyor: “Birlikte oyun oynamak, yürüyüş yapmak, kitap okumak ve sohbet etmek hem aile bağlarını güçlendiriyor hem de çocuğun sosyal gelişimini destekliyor. Ailece yemek yenirken tüm telefonların ortak bir noktaya bırakılması, aile içi iletişimi artıran pratik bir yöntem. Özellikle 6 yaşın altındaki çocuklar ekranla mümkün olduğunca ebeveyn eşliğinde tanıştırılmalı.”
Beyin tek bir bölgeden ibaret değil
Tarhan, “insan beyninin sadece yüzde 10’unu kullanıyor” söyleminin bilimsel olarak doğru olmadığını hatırlatıyor: “Beyin görüntüleme çalışmaları, en basit görevlerde bile beynin birçok bölgesinin aynı anda çalıştığını gösteriyor.” Duyguların da kalpte değil beyinde başladığını belirten Tarhan’a göre korku ya da heyecan anında göğüste hissedilen değişikliklerin kaynağı beyin; kalp bu duyguların bedendeki yansımalarının hissedildiği organlardan biri. Sezgiler de çoğu zaman yıllar içinde edinilen bilgi ve deneyimlerin bilinç dışı değerlendirilmesinin ürünü.
Yapay zeka yardımcı olmalı, karar verici değil
Yapay zekanın bilgiye saniyeler içinde ulaşmayı sağladığını ancak her konuda hazır bilgiye ulaşmanın uzun vadede düşünme ve problem çözme becerilerinin daha az kullanılmasına yol açabileceğini söyleyen Tarhan, şöyle devam ediyor: “Yapay zeka verilen komutları işleyebilir ancak insanların niyetini, duygularını ve yaşam deneyimlerini insan gibi anlayamaz. Gerçek sosyal ilişkilerin yerini tamamen dijital iletişimin alması; yalnızlık, bağımlılık ve gerçeklik algısında bozulma gibi sorunlara yol açabiliyor. Bu nedenle yapay zeka karar verici değil, insanların işini kolaylaştıran bir yardımcı olarak kullanılmalı. Makineler insanlaşıyor, insanlar makineleşiyor; zeka ucuzladı, karakter pahalandı. Karakter inşasına yatırım yapanlar kazanacak.”
Beyin sağlığı için 6 alışkanlık
- Farklı deneyimlere açık olun: Her gün farklı bir güzergah seçmek, yeni hobiler edinmek, merak etmek ve soru sormak beynin yeni bağlantılar kurmasını destekliyor.
- Konfor alanından çıkın: Yabancı dil öğrenmek, müzikle ilgilenmek ya da yeni insanlarla tanışmak zihinsel esnekliği artırabiliyor.
- Uykuyu ihmal etmeyin: Tarhan’a göre beyin gün boyunca biriken atıkları büyük ölçüde uykuda temizliyor; kronik uykusuzluk ve yoğun stres zihinsel performansı olumsuz etkileyebiliyor.
- Omega-3’ten zengin beslenin: Balık ve ceviz gibi besinlerin düzenli tüketilmesi beyin sağlığını destekliyor.
- Anlık hazlar yerine anlamlı hedefler: Üretmek, öğrenmek ve anlamlı hedeflere sahip olmak daha kalıcı bir yaşam doyumu sağlıyor.
- Sosyal bağları güçlendirin: “Anlamlı sosyal ilişkileri olan kişilerin hem ruh sağlığı hem de bilişsel işlevleri daha uzun süre korunur” diyor Tarhan.
Sık sorulan sorular
Ekran kullanımı beyin sağlığı açısından neden önemli?
Prof. Dr. Nevzat Tarhan’a göre saatlerce sosyal medya akışında gezinmek ve kısa video izlemek dikkatin kolay dağılmasına ve beyin sisi denen zihinsel bulanıklığa yol açabiliyor.
İnsan beyninin sadece yüzde 10’unu kullandığı doğru mu?
Hayır. Beyin görüntüleme çalışmaları, en basit görevlerde bile beynin birçok bölgesinin birlikte çalıştığını gösteriyor.
Çocuklar ekranla hangi yaşta tanışmalı?
Tarhan’a göre 6 yaş altındaki çocuklar ekranla mümkün olduğunca ebeveyn eşliğinde tanışmalı; çünkü bu yaştaki çocuklar ekranda gördüklerini gerçek yaşamdan ayırmakta zorlanabiliyor.
Beyin sağlığı için neler yapılabilir?
Yeni şeyler öğrenmek, kaliteli uyku, omega-3’ten zengin beslenme, anlamlı hedefler ve güçlü sosyal ilişkiler beyni koruyan alışkanlıklar arasında.
