Ortada hiçbir sarsıntı yokken yerin sallandığını hissetmek, sık sık “Deprem mi oluyor?” diye kontrol etmek ve ani seslerle irkilmek hayalet deprem sendromuna işaret edebiliyor. Deprem sonrası bazı kişilerde görülen bu durum, beynin yaşanan güçlü sarsıntıyı ve korkuyu kaydetmesiyle ilişkili.
Anadolu Sağlık Merkezi Hastanesi Uzman Klinik Psikoloğu Ezgi Dokuzlu Tezel, bu algının deprem bittikten sonra da sürebildiğini söylüyor: “Deprem sona erdikten sonra bile beyin bu algıyı kısa süreli veya kronik biçimde sürdürebiliyor. Kişi, gerçekte hiçbir sarsıntı olmadığı halde yer hâlâ sallanıyormuş gibi hissedebiliyor.”
Hayalet deprem sendromu nedir?
Doğal afetler öngörülemez olmaları ve ciddi zararlara yol açabilmeleri nedeniyle travmatik olaylar arasında yer alıyor. Depremden sonra korku ve tedirginlik hissetmek doğal bir tepki. Ancak bazı kişilerde bu durum günlük yaşamı etkileyecek boyuta ulaşabiliyor. Travma sonrası stres bozukluğu, anksiyete ve duygu durum bozukluklarının yanı sıra deprem sonrası görülebilen sorunlardan biri de hayalet deprem sendromu.
Tezel, durumu şöyle tanımlıyor:
“Bunu travma sonrası algısal yanılsama ve denge sistemi hassasiyeti olarak da değerlendirebiliriz. Beyin deprem sırasında deneyimlediği güçlü sarsıntıyı ve korku sürecini kaydediyor. Deprem sona erdikten sonra bile bu algı kısa süreli veya kronik biçimde devam edebiliyor. Her deprem yaşayan kişide görülmese de özellikle büyük depremlerin ardından bazı kişiler bu durumu uzun vadede yaşayabiliyor.”
Türkiye Psikiyatri Derneği’nin 6 Şubat depremleri sonrası hazırladığı uzman görüşünde de afet sonrası erken dönemde ortaya çıkan psikolojik belirtilerin çoğunlukla anormal bir olaya verilen normal bir tepki olarak değerlendirilmesi gerektiği vurgulanıyor.
Belirtiler yalnızca sallanma hissiyle sınırlı değil
Tezel’e göre hayalet deprem sendromunda sallanma hissine farklı bedensel ve duygusal belirtiler eşlik edebiliyor:
- Baş dönmesi, mide bulantısı, dengesizlik ve titreme
- Uyku sırasında kaygı, uykuya dalamama ve rahatlayamama
- Işık, yüksek ses, titreşim, ani hareket ve seslere karşı aşırı hassasiyet
- Farklı kaynaklardan ya da sosyal medyadan sık sık deprem olup olmadığını kontrol etme ihtiyacı
- Huzursuzluk ve her an kötü bir şey olacakmış hissi
- Ölüm, yalnız kalma ya da bir yakınını kaybetme korkusu
- Hayattan keyif alamama ve iştahsızlık
Kimlerde daha sık görülüyor?
Tezel, hayalet deprem sendromunun şu gruplarda daha sık görülebildiğini belirtiyor:
- Depremle ilgili daha önce travmatik bir olay yaşamış kişiler
- Yakın çevresi depremden etkilenmiş olanlar
- Kaygı düzeyi yüksek ya da travma sonrası stres bozukluğu yaşayan bireyler
- Uzun süre deprem bölgesinde veya yüksek riskli binalarda yaşayanlar
- Dengeyle ilgili fizyolojik sorunları ya da vestibüler migren öyküsü olanlar
- Kadınlar
Deprem korkusunun kalıcı hale geldiği durumları deprem korkusu depremden sonra devam ediyorsa başlıklı yazımızda da ele almıştık.
Beyin olmayan bir sarsıntıyı nasıl “hissediyor”?
Fiziksel bir sarsıntı olmadığı halde neden sallanma hissedildiğini Tezel şöyle açıklıyor:
“Beyinde dengeden sorumlu sistemler, beyincik ve amigdala birlikte bir ‘hareket’ sinyali üretebiliyor ancak bu sinyal dış dünyadan değil, beynin kendi iç devresinden geliyor. Deprem travmasının ardından beyindeki bağlantılar arasındaki iletişimde aşırı hassasiyet ve uyarılmışlık görülebiliyor. Bir anlamda beyin ‘Acaba hareket, deprem veya sarsıntı var mı?’ sorusuna dış dünyadan veri gelmese bile içsel olarak ‘evet’ cevabını verebiliyor.”
Tezel’e göre kişi de zaman zaman bunun kaygı ya da duygu yoğunluğundan kaynaklanan bir yanılsama olduğunu fark edemeyebiliyor.
Hayalet deprem sendromu ile travma sonrası stres bozukluğu arasındaki fark
Tezel, iki durumun birbirine karıştırılmaması gerektiğini vurguluyor. Hayalet deprem sendromunda beyin, deprem sırasındaki şiddetli sarsıntıyı yeniden yaşıyormuş gibi algılıyor ve bu hareketi yanlışlıkla yeniden üretebiliyor. Bu nedenle durumun nöropsikolojik açıdan değerlendirilmesi daha doğru. Genellikle haftalar ya da aylar sürebiliyor ve destek alan kişi rahatlayabiliyor.
Travma sonrası stres bozukluğunda ise farklı bir mekanizma öne çıkıyor:
“Burada beynimiz geçmişte yaşadığı tehlikeyi hâlâ yaşanıyormuş gibi yeniden canlandırıyor. Hareket hissinden çok travmatik anının ve duyguların yoğun biçimde bellekte yeniden aktive olması söz konusu. Hayalet Deprem Sendromu’nda kişi geçmişi bedeninde hissediyor ve dışarıda bir etken varmış gibi algılıyor; travma sonrası stres bozukluğunda ise geçmiş deneyimini duygu ve hisleriyle yoğun ve gerçekçi biçimde yeniden yaşıyor. Travma sonrası stres bozukluğu genellikle bir aydan uzun sürüyor ve kronikleşme eğilimi gösterebiliyor.”
Tedavide psikolojik ve fizyolojik faktörler birlikte ele alınıyor
Tezel’e göre bu durum hem nörolojik hem psikolojik açıdan değerlendirilmeli. Tanı sürecinde önce bazı organik nedenlerin dışlanması gerekiyor. Ardından denge sistemiyle ilgili sorunlar, nörolojik bozukluklar, anksiyete kaynaklı bedensel belirtiler ve travma sonrası stres bozukluğu gibi faktörler birlikte ele alınıyor.
Tezel, iyileşme sürecinde şu yöntemlerin faydalı olabileceğini söylüyor:
- Bilişsel davranışçı terapi
- Vestibüler rehabilitasyon
- Beden odaklı psikoterapi çalışmaları
Hayalet deprem sendromu hakkında sık sorulan sorular
Deprem olmadığı halde sallanma hissetmek normal mi?
Büyük bir depremin ardından bazı kişilerde görülebiliyor. Beyin yaşanan sarsıntıyı ve korkuyu kaydettiği için bu algı bir süre devam edebiliyor.
Hayalet deprem sendromu ne kadar sürer?
Genellikle haftalar ya da aylar sürebiliyor; destek alan kişiler rahatlayabiliyor.
Hayalet deprem sendromu TSSB ile aynı şey mi?
Hayır. Hayalet deprem sendromunda kişi geçmişi bedeninde hareket hissi olarak yaşıyor. TSSB’de ise travmatik anı ve duygular yoğun biçimde yeniden canlanıyor ve durum genellikle bir aydan uzun sürüyor.
Hangi uzmana başvurmalıyım?
Önce organik nedenlerin dışlanması için hekim değerlendirmesi, ardından bir ruh sağlığı uzmanından destek alınması öneriliyor.
Hayalet deprem sendromu tedavi edilebilir mi?
Evet. Bilişsel davranışçı terapi, vestibüler rehabilitasyon ve beden odaklı psikoterapi gibi yöntemler süreçte faydalı olabiliyor.
Kaynaklar:
- Yıldız Mİ, Başterzi AD, Yıldırım EA ve ark. Deprem sonrası erken dönemde koruyucu ve tedavi edici ruh sağlığı hizmeti: Türkiye Psikiyatri Derneği uzman görüşü. Türk Psikiyatri Dergisi, 2023
