Kalp damarları yalnızca ileri yaşlarda değil, yıllar içinde biriken risk faktörleri nedeniyle genç yaşlarda da yaşlanabiliyor. Kontrolsüz tansiyon, yüksek kolesterol, hareketsizlik, sigara ve stres damarların biyolojik yaşını doğum tarihinden çok daha ileriye taşıyabiliyor. Memorial Göztepe Hastanesi Kardiyoloji Bölümü’nden Prof. Dr. Ahmet Ekmekçi’ye göre kalbin gerçek yaşını belirleyen kimlikteki doğum tarihi değil, damarların ne kadar yıprandığı. Tıpta buna biyolojik damar yaşı deniyor.
Kalp yaşınız doğum tarihinizden farklı olabilir
Prof. Dr. Ekmekçi’ye göre damar sertliği (ateroskleroz) bir gecede ortaya çıkmıyor, yıllar içinde damar duvarında biriken hasarın sonucu. Bu nedenle kontrol altına alınmamış tansiyon, yüksek LDL kolesterol, insülin direnci ve sigara gibi etkenlere uzun süre maruz kalan 35 yaşındaki bir kişinin damarları, 60 yaşındaki birinin sertliğine ulaşabiliyor.
Kalbi en çok tansiyon ve hareketsizlik yoruyor
Tansiyon yüksek olduğunda kalp, kanı daralmış damarlara pompalamak için fazladan güç harcıyor ve kalp kası kalınlaşıyor; bu da zamanla esneklik kaybına ve yetersizliğe yol açabiliyor. Hareketsizlik ise damarların kendini genişletmesini sağlayan nitrik oksit üretimini azaltıyor, insülin direncini artırıyor ve iyi kolesterolü (HDL) düşürüyor. Ekmekçi’ye göre her gün 7-8 bin adım ya da haftada 150 dakika tempolu yürüyüş damarları elastik tutarak kalp krizi riskini yüzde 30’a varan oranda azaltabiliyor.
Kalp damarları daralırken verdiği 5 işaret
Kalp krizi her zaman şiddetli bir ağrıyla gelmiyor; damarlar daralırken vücut önce sessiz ipuçları verebiliyor. Prof. Dr. Ekmekçi’nin sıraladığı işaretler şunlar:
- Daha önce rahat çıkılan merdivende nefesin yetmemesi veya efor sırasında göğüs sıkışması
- Çeneye, boyna, sol kola veya mideye vuran ama dinlenince geçen belirsiz baskı hissi
- Aniden ortaya çıkan aşırı halsizlik
- Açıklanamayan soğuk terleme
- Diyabet hastalarında sinir hasarı nedeniyle yalnızca nefes darlığı veya bulantıyla seyreden atipik krizler
Gençlerde kalp krizi neden artıyor?
Ekmekçi’ye göre 20’li ve 30’lu yaşlarda kalp krizi artık daha sık görülüyor. İşlenmiş gıda ve hareketsiz yaşamın erken yaşta metabolik sendromu tetiklemesi, Lipoprotein(a) gibi genetik risklerin taranmaması ve elektronik sigara ile nikotin kullanımının artması başlıca nedenler arasında. Enerji içecekleri de masum değil; içerdikleri yoğun kafein, taurin ve şeker kan basıncını ve kalp hızını aniden yükseltebiliyor, fark edilmemiş bir ritim bozukluğu varsa ciddi aritmileri tetikleyebiliyor. Genç yaşta kalp krizinin risklerini genç yaşta kalp krizi yazımızda ele almıştık.
Stres damarlar için biyokimyasal bir yük
Prof. Dr. Ekmekçi’ye göre sürekli yüksek kalan kortizol ve adrenalin kalp hızını ve tansiyonu artırıyor, damarın iç tabakasında mikroskobik hasar yaratıyor ve pıhtılaşma eğilimini artırarak sessiz duran bir plağın çatlamasını kolaylaştırabiliyor. Yoğun bir üzüntü veya travma sonrasında kalbin geçici olarak kasılma gücünü yitirdiği “kırık kalp sendromu” (Takotsubo kardiyomiyopatisi) da stres hormonlarının etkisiyle ortaya çıkıyor.
Kalp damarları için şikayet olmasa da kontrol şart
Ateroskleroz sessiz ilerlediği için düzenli kontrol önem taşıyor. Ekmekçi’ye göre yılda en az bir kez tansiyon, açlık kan şekeri, HbA1c ve lipit profili; hayatta en az bir kez de Lipoprotein(a) ve ApoB düzeyi ölçülmeli. EKG ve ekokardiyografi kalbin elektriksel iletisini ve yapısını gösterirken, ailesinde erken kalp hastalığı olan ya da orta riskli kişilerde koroner kalsiyum skoru veya koroner BT anjiyografi gelecekteki riski öngörebiliyor.
İki büyük hata
Ekmekçi’ye göre en sık yapılan hatalardan biri, tansiyon ve kolesterol normale döndüğünde ilacı kendi kendine bırakmak; bu ilaçlar damarı koruyan birer kalkan ve kesildiğinde risk kaldığı yerden devam ediyor. İkinci hata ise göğüs baskısı veya kol uyuşması gibi belirtileri “geçer” diyerek beklemek. Kalp krizinde kaybedilen her dakika geri dönüşü olmayan kalp kası kaybı demek; şüphe anında hemen 112 aranmalı ya da en yakın acil servise başvurulmalı.
Ekmekçi, kendi tansiyon, açlık şekeri, LDL kolesterol ve bel çevresi değerlerini bilmenin, Akdeniz tipi beslenmenin, düzenli hareketin ve kaliteli uykunun önemine dikkat çekiyor: “Modern kardiyolojinin asıl başarısı tıkanan damarı tedavi etmek değil, hiç tıkanmamasını sağlamaktır.”
Sık sorulan sorular
Kalp damarları yaşlanırken hangi işaretler görülür?
Prof. Dr. Ahmet Ekmekçi’ye göre merdivende nefesin yetmemesi, dinlenince geçen göğüs ya da kol baskısı, ani halsizlik ve açıklanamayan soğuk terleme önemli işaretler.
Biyolojik damar yaşı nedir?
Damarların doğum tarihinden bağımsız olarak ne kadar yıprandığını gösteren kavram; risk faktörlerine maruz kalan 35 yaşındaki birinin damarları 60 yaşındaki birine benzeyebiliyor.
Kalp sağlığı için hangi testler yaptırılmalı?
Yılda en az bir kez tansiyon, açlık şekeri, HbA1c ve lipit profili; hayatta en az bir kez Lipoprotein(a) ve ApoB ölçümü öneriliyor.
Kalp krizi şüphesinde ne yapılmalı?
Belirtileri beklemeden hemen 112 aranmalı ya da en yakın acil servise başvurulmalı.
