Sigarayı bırakma sürecinde en etkili yaklaşım, ilaç tedavisi ile davranış terapisinin birlikte uygulanması. İstanbul Atlas Üniversitesi Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Dilek Toprak, sigara bağımlılığının kronik, tedavi edilebilen ve tıbbi destek gerektirebilen bir hastalık olduğunu vurguluyor.
Yeşilay Haftası dolayısıyla nikotin bağımlılığı, sigara ve nargile kullanımının etkilerini değerlendiren Toprak’a göre tedavisiz bırakma girişimlerinde 1 yıllık başarı oranı genellikle yüzde 3-5 civarında; ilaç desteğiyle bu oran yüzde 15-35’e kadar çıkabiliyor, kombine tedavilerde ise daha da artıyor.
Tek kullanım bile bağımlılık riskini artırıyor
Toprak, sigaranın temel bağımlılık yapıcı maddesinin nikotin olduğunu belirtiyor: “Nikotin, beyindeki dopamin salınımını tetikleyerek kişide keyif ve ödül hissi yaratır. Bu his, zamanla beynin nikotine karşı tolerans geliştirmesine ve aynı etkiyi elde etmek için daha fazla maddeye ihtiyaç duymasına neden olur. Nikotin son derece bağımlılık yapıcıdır, sadece bir kez kullanmak bile, beyniniz üzerindeki anlık etkisi nedeniyle bağımlı hale gelme riskini artırır.” Konunun ayrıntıları için nikotin bağımlılık yapar yazımıza da göz atabilirsiniz.
Sigarayı bırakmayı zorlaştıran iki bağımlılık türü
Toprak’a göre nikotin bağımlılığı hem fiziksel hem psikolojik boyutta ortaya çıkıyor: “Fiziksel bağımlılık, vücudun yoksunluk belirtilerinden kaçınmak için nikotine ihtiyaç duyması durumudur. Yoksunluk belirtileri nikotin kullanımını bıraktığınızda yaşadığınız huzursuzluk, sinirlilik, konsantrasyon güçlüğü gibi hoş olmayan hislerdir. Psikolojik bağımlılıkta ise o alışkanlık, günlük rutininizin bir parçası olmuştur. Kahve ile sigara içmek, sinirlenince sigara içmek gibi eşleşmeler yapılır.”
Dünya Sağlık Örgütü’nün güncel verilerine göre tütün her yıl 7 milyondan fazla kişinin ölümüne yol açıyor; bunların 1,6 milyondan fazlası pasif içiciliğe maruz kalan, sigara içmeyen kişiler.
Sigara bağımlılığı nasıl anlaşılır?
Toprak, DSM-5 tanı kriterlerine göre son 12 ay içinde aşağıdakilerden en az ikisinin bulunmasının nikotin bağımlılığını düşündürdüğünü söylüyor:
- Planlanandan daha fazla ya da daha uzun süre sigara içme
- Bırakma girişimlerinin başarısız olması
- Sigara temini ve içimi için aşırı zaman harcama
- Güçlü içme isteği
- İş, okul ya da sosyal sorumlulukların aksaması
- Zararlı etkiler bilinmesine rağmen devam etme
- Tolerans gelişimi
- Yoksunluk belirtileri
Sigarayı bırakma tedavisinde ilaç desteği etkili
Toprak’a göre en yüksek başarı, davranışsal destek ile ilaç tedavisinin birlikte kullanılmasıyla elde ediliyor: “Bunların tek başına kullanımı bile bırakma oranlarını artırmaktadır. Farmakolojik tedavi yani ilaç tedavisinde Nikotin Replasman Tedavisi (NRT) ve bupropion preparatlarını oldukça sık kullanmaktayız.”
Tedavi sürecinde relaps (nüks) görülebiliyor: “Bu durum tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez, bağımlılığın kronik doğasının göstergesidir.”
Bir nargile seansı 100 sigara dumanına bedel
Toprak’a göre nargile; içim süresi, dumanın miktarı ve kullanılan tütünün yapısı nedeniyle sigaradan daha zararlı olabiliyor:
- Nargile kömürle yakıldığı için karbonmonoksit gibi toksik gazlar da soluluyor. Nargile dumanı, sigara dumanından daha fazla ağır metal, katran ve kanserojen madde içerebiliyor.
- Nargile genellikle 30-60 dakika gibi uzun bir sürede içiliyor. Bir seansta kişi 100 ya da daha fazla sigara dumanı kadar duman soluyabiliyor.
- Ağızlıklar çoğunlukla paylaşıldığı için tüberküloz, herpes ve diğer enfeksiyonların yayılma riski artıyor.
- Nargiledeki su zararlı maddeleri yeterince filtrelemiyor; duman hâlâ toksin içeriyor.
“Her ikisi de ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir ancak nargilenin daha fazla duman çekilmesi ve karbonmonoksit gibi ek riskler taşıması nedeniyle daha tehlikeli olabileceği kabul edilmektedir.”
Tütün bağımlılığını önlemek için öneriler
Toprak’a göre hedef sigaraya başlamanın önlenmesi olmalı; özellikle gençler ve çocuklar korunmalı:
- Ebeveynlerin bilinçlenmesi ve gençlere olumlu model olması önemli. Ebeveynlerden biri ya da ikisi sigara içiyorsa konuşmak, yasaklamak ya da ceza vermek pek işe yaramıyor.
- Elektronik sigara bir bırakma yöntemi değil; sağlık açısından önemli riskler taşıyor. Bu konuda e-sigaraya yönelenler dikkat yazımızı da okuyabilirsiniz.
- Ailece düzenli ve kaliteli zaman geçirmek, iletişimi güçlendirmek koruyucu oluyor.
- Gençleri spora, sanata ve hobilere yönlendirmek, olumlu arkadaş çevrelerini desteklemek riskli davranışlardan uzak durmalarına yardımcı oluyor.
- Ergenlerde sigaraya başlamanın altında stres, kaygı ya da depresyon olabileceği için psikolojik destek sağlanmalı.
- Okullarda eğitim ve farkındalık çalışmaları ile medya kampanyaları yaygınlaştırılmalı.
- Bırakmak isteyenler, Sağlık Bakanlığı onaylı profesyonellerin görev yaptığı Sigara Bırakma Polikliniklerinden yardım alabilir.
Sigarayı bırakma hakkında sık sorulan sorular
Sigarayı bırakmada en etkili yöntem nedir?
Prof. Dr. Dilek Toprak’a göre ilaç tedavisi ile davranış terapisinin birlikte uygulanması; tedavisiz girişimlerde 1 yıllık başarı yüzde 3-5 iken ilaç desteğiyle yüzde 15-35’e çıkabiliyor.
Nargile sigaradan daha mı zararlı?
Uzun içim süresi, daha fazla duman ve kömürden gelen karbonmonoksit nedeniyle daha tehlikeli olabileceği kabul ediliyor; bir seansta 100 ya da daha fazla sigara dumanı kadar duman solunabiliyor.
Sigarayı bıraktıktan sonra tekrar başlamak tedavinin başarısız olduğu anlamına mı gelir?
Hayır. Toprak’a göre relaps, bağımlılığın kronik doğasının göstergesi; tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmiyor.
Görüş: Prof. Dr. Dilek Toprak, İstanbul Atlas Üniversitesi Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı Başkanı
Kaynaklar
