Yükseklikten, uçaktan ya da asansör gibi kapalı alanlardan korkanlar için korkuyla yüzleşmek çoğu zaman en zor adım. Sanal gerçeklik terapisi, kişinin korktuğu durumla gerçek bir tehlike olmadan, kontrollü ve güvenli bir ortamda karşılaşmasını sağlayan yöntemlerden biri.
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikoloğu Uluğ Çağrı Beyaz, yöntemin özellikle yükseklik, uçuş ve kapalı alan korkularında kullanıldığını söylüyor: “Sanal gerçeklik ortamında kontrolün güvenli ellerde olması, danışanın bu sürece çok daha rahat yaklaşmasına yardımcı olur.”
Beyaz’a göre hedef, kişinin korku yaratan uyaranlarla tekrar tekrar karşılaşarak bu duygunun zamanla yatıştığını deneyimlemesi. Böylece korku ve kaçınma döngüsü kırılıyor ve kalıcı bir başa çıkma becerisi kazanılıyor.
Sanal gerçeklik terapisi nasıl çalışıyor?
Bilişsel davranışçı psikoterapilerde kullanılan maruz bırakma çalışmaları, kişinin korktuğu durumla adım adım yüzleşmesine dayanıyor. Sanal gerçeklik terapisi bu çalışmalara yeni bir boyut ekliyor. Beyaz, yöntemi şöyle tanımlıyor:
“Bu sorunlara güvenli, pratik ve kolay uygulanabilir bir ortamda maruz kalmayı sağlayarak çözüme ulaştıran yenilikçi bir yaklaşımdır.”
Terapi, kişinin durumuna, şikâyetine ve gündelik hayatta korkup kaçındığı sorunlara odaklanıyor. Uygulamaya başlamadan önce kısa bir hazırlık, bilgilendirme ve alıştırma süreci yürütülüyor.
Sanal gerçeklik terapisi hangi durumlarda kullanılıyor?
Beyaz’a göre yöntemin kullanım alanı oldukça geniş:
- Yükseklik korkusu, uçuş fobisi ve kapalı alan korkusu gibi özgül fobiler
- Anksiyete bozuklukları
- Obsesif kompulsif bozukluk
- Depresyon
- Bağımlılıklar
Yöntemin diş hekimi korkusundaki kullanımını da diş hekimi korkusu ve sanal gerçeklik yazımızda ele almıştık.
Yükseklik korkusunda bedenin tepkisi terapinin parçası
Korku ve kaygı anında beden tepki veriyor; kişi de bu bedensel hisler yüzünden kaçınmaya yöneliyor. Beyaz, terapide bu tepkilerden kaçılmadığını, aksine bunlardan yararlanıldığını anlatıyor:
“Bu durum kişiden kişiye değişkenlik gösterir. Çalışma esnasında bedenin reaksiyon vermesi terapi sürecinde faydalanılan bir unsurdur. Korku ve kaygı anında beden tepki verir ve kişi bu bedensel hisler yüzünden kaçınmaya yönelir. Sanal gerçekliğin sunduğu güvenli alanda danışanın bu bedensel tepkilerle kalması sağlanarak adım adım yatışması hedeflenir. Süreçte kullanılan biofeedback cihazları sayesinde kalp atım hızı ve ritmi anbean takip edilir, danışanın durumuna göre kontrollü bir ilerleme sağlanır.”
Türkiye’de de bu alanda klinik çalışmalar yapılıyor. Düşünen Adam Psikiyatri ve Nörolojik Bilimler Dergisi‘nde yayımlanan iki vakalık bir çalışmada, sanal gerçeklik destekli kabul ve kararlılık terapisinin yükseklik korkusu tedavisinde belirgin iyileşme sağladığı bildiriliyor.
Kapalı alan korkusunda panik nasıl yatışıyor?
Günlük yaşamda panik tetiklendiğinde kişi kontrolü kaybettiğini düşünerek kaçınıyor. Beyaz’a göre bu kaçınma, korkunun pekişmesine yol açıyor. Sanal ortamın ise farklı bir avantajı var:
“Sanal ortamın kontrollü ve ayarlanabilir olduğunu bilmek, panik hissi gelse bile danışanın daha sakin kalabilmesini sağlar. Kişi bu uyaranlara tekrar tekrar ve güvenle maruz kaldıkça duygunun kendiliğinden yatıştığını deneyimleyerek kalıcı bir başa çıkma becerisi kazanır.”
Panik belirtilerini daha yakından tanımak isteyenler panik atak belirtileri ve beklenti anksiyetesi yazımıza göz atabilir.
Uçuş korkusunda “gerçekten tehlikede değilim” deneyimi
Uçuş korkusunda tehlike algısı, zihne gelen istemsiz düşüncelerin gerçek kabul edilmesi ve kaçınma davranışıyla besleniyor. Beyaz, sanal gerçekliğin bu döngüyü nasıl kırdığını şöyle açıklıyor:
“Sanal gerçekliğin güvenli ortamında kişinin gerçekten tehlikede olmadığı deneyimletilebilir. Böylece beynin görsel işitsel alanları ile mantık yürüten merkezleri arasındaki çatışma adım adım yapılan maruz bırakma çalışmalarıyla dengelenir ve zihindeki tehlike algısı ortadan kalkar.”
Sanal gerçeklik terapisi hakkında sık sorulan sorular
Sanal gerçeklik terapisi nedir?
Kişinin korktuğu durumla sanal gerçeklik ortamında, kontrollü ve güvenli biçimde yüzleşmesini sağlayan bir maruz bırakma yöntemi. Bilişsel davranışçı terapilerdeki geleneksel maruz bırakma çalışmalarını destekliyor.
Hangi korkularda işe yarar?
En sık yükseklik, uçuş ve kapalı alan korkusu gibi özgül fobilerde kullanılıyor. Anksiyete bozuklukları, obsesif kompulsif bozukluk, depresyon ve bağımlılıklarda da uygulanabiliyor.
Seans sırasında kontrolü kaybeder miyim?
Hayır. Ortam kontrollü ve ayarlanabilir. Biofeedback cihazlarıyla kalp atım hızı anlık izleniyor ve ilerleme kişinin durumuna göre ayarlanıyor.
Terapiye başlamadan önce hazırlık gerekir mi?
Evet. Uygulamadan önce kısa bir hazırlık, bilgilendirme ve alıştırma süreci yürütülüyor.
Sanal gerçeklik terapisi korkuyu kalıcı olarak geçirir mi?
Amaç, kişinin uyaranlarla tekrar tekrar karşılaşarak duygunun kendiliğinden yatıştığını deneyimlemesi ve kalıcı bir başa çıkma becerisi kazanması.
Kaynaklar:
- Üsküdar Üniversitesi, “Sanal gerçeklik terapisi, korkulara güvenli ortamda maruz kalınmasını sağlıyor!” basın bülteni
- Celik Z, Alptekin FB, Yavuz KF. Acrophobia treatment with virtual reality-assisted acceptance and commitment therapy: two case reports. Düşünen Adam Psikiyatri ve Nörolojik Bilimler Dergisi, 2020
