Yaş ilerledikçe unutkanlık şikayetleri artıyor; ancak unutkanlık ve Alzheimer her zaman aynı anlama gelmiyor. Anahtarı nereye koyduğunu hatırlamamak çoğu zaman masum bir dalgınlık olabilir. Buna karşılık günlük yaşamı etkileyen ve giderek artan unutkanlıklar, ihmal edilmemesi gereken bir uyarı işareti.
İstanbul Okan Üniversitesi Hastanesi Nöroloji Uzmanı Dr. Öğr. Üyesi Daryuş Heydari, demansın en sık nedeninin Alzheimer olduğunu hatırlatıyor. Heydari’ye göre asıl önemli olan, unutkanlığın altında yatan nedeni doğru şekilde belirlemek.
Demans ve Alzheimer aynı şey mi?
Hayır. Demans; hafıza, düşünme, konuşma, yön bulma ve günlük yaşamda zaman içinde ortaya çıkan bozulmaların genel adı. Alzheimer ise bu tabloya yol açan hastalıklardan biri ve en sık görüleni. Yani her demans Alzheimer’dan kaynaklanmıyor.
Alzheimer zaman içinde nasıl ilerliyor?
Alzheimer, beyindeki sinir hücrelerinin ve aralarındaki bağlantıların zaman içinde zarar görmesiyle ilerleyen bir hastalık. İlk dönemde özellikle yakın zamanda yaşanan olayları hatırlamakta güçlük öne çıkıyor. Süreç ilerledikçe şu becerilerde de sorunlar görülebiliyor:
- Konuşma ve doğru kelimeyi bulma
- Yön bulma
- Karar verme
- Günlük işleri yerine getirme
Hastalığın evrelere göre seyrini Alzheimer’ın başlangıç, orta ve son evre belirtilerini anlattığımız yazıda ayrıntılı olarak okuyabilirsiniz.
Unutkanlık ve Alzheimer: Altta farklı nedenler olabilir
Dr. Heydari, unutkanlık şikayetlerinde ilk adımın altta yatan nedeni bulmak olduğunu vurguluyor. Çünkü bazı bilişsel sorunlar tedavi edilebilir durumlara bağlı olabiliyor. Hafıza ve düşünme becerilerini bozabilen başlıca nedenler şunlar:
- B12 vitamini eksikliği
- Tiroit hastalıkları
- Bazı ilaçların yan etkileri
- Depresyon
- Uyku bozuklukları
- Bazı metabolik hastalıklar
Bu nedenle unutkanlık yaşayan kişilerin kendi kendine Alzheimer tanısı koyması doğru değil. Uzmana göre en doğru yaklaşım, tıbbi bir değerlendirmeden geçmek.
Alzheimer tanısında tek bir test yeterli değil
Alzheimer tanısı tek bir testle konmuyor. Kişinin şikayetleri, sağlık geçmişi ve günlük yaşamındaki değişiklikler ayrıntılı olarak değerlendiriliyor. Tanı sürecinde başvurulabilecek yöntemler şunlar:
- Doktor muayenesi
- Hafıza ve diğer zihinsel becerileri ölçen testler
- Kan tetkikleri
- Beyin görüntülemeleri
- Gerekli hastalarda PET görüntüleme
- Beyin omurilik sıvısı veya kan üzerinden yapılan özel testler
Son yıllarda beyinde biriken beta-amiloid ve tau proteinlerini göstermeye yönelik biyolojik testlerin tanıdaki önemi giderek artıyor. Evde kendinize sorabileceğiniz soruları merak ediyorsanız 9 soruda Alzheimer testi yazımıza göz atabilirsiniz; ancak bu tür testler hekim değerlendirmesinin yerini tutmaz.
Tedavide yeni gelişmeler: FDA onayı ne anlama geliyor?
Alzheimer’ı bugün için tamamen ortadan kaldıran kesin bir tedavi yok. Bununla birlikte belirtileri kontrol etmeye yönelik ilaçların yanı sıra, hastalığın altındaki biyolojik süreci hedefleyen yeni tedaviler de kullanılıyor.
Bunlardan biri, lecanemab etken maddeli bir ilaç. İlaç, beyinde biriken beta-amiloid proteinlerini hedefliyor. Alzheimer’ın erken döneminde, yani hafif bilişsel bozukluk veya hafif demans aşamasındaki uygun hastalarda hastalığın klinik ilerlemesini yavaşlatmak amacıyla kullanılıyor.
- İlacın cilt altına uygulanan formu 2025’te ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) tarafından onaylandı.
- 2026’da ise bu formla tedaviye evden başlanmasına olanak tanıyan yeni uygulama rejimi için FDA onayı geldi.
Yeni tedavi her hastaya uygun mu?
Dr. Heydari, yeni tedavinin her Alzheimer hastasında kullanılamayacağının altını çiziyor. Tedavi için iki koşul gerekiyor:
- Hastada Alzheimer ile ilişkili beta-amiloid birikiminin doğrulanması
- Hastalığın uygun erken evrede olması
Tedavinin önemli riskleri arasında ARIA adı verilen değişiklikler bulunuyor. Bunlar beyinde şişme ya da küçük kanama alanları şeklinde ortaya çıkabiliyor. Bu nedenle tedavi gören hastaların belirli aralıklarla beyin MR’ı ile takip edilmesi gerekiyor.
Beyin sağlığını korumak için yaşam tarzı desteği
Alzheimer’dan korunmanın tek bir yolu yok. Yine de beyin ve damar sağlığını destekleyen alışkanlıklar önem taşıyor. Öne çıkan başlıklar şunlar:
- Düzenli fiziksel aktivite
- Sosyal ve zihinsel olarak aktif bir yaşam
- Tansiyon, diyabet ve kolesterolün kontrol altında tutulması
- Sigaradan uzak durmak
- Dengeli beslenme
- Düzenli uyku
Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü’nün Demanslı Bireylerde Koruyucu Yaklaşımlar rehberi de fiziksel aktivite yetersizliğini demansın değiştirilebilir en önemli risk faktörlerinden biri olarak gösteriyor.
Unutkanlık ve Alzheimer şüphesinde ne zaman hekime başvurmalı?
Dr. Heydari’ye göre şu durumlarda vakit kaybetmeden bir nöroloğa başvurmak gerekiyor:
- Unutkanlık giderek artıyorsa
- Unutkanlık günlük yaşamı etkilemeye başladıysa
- Yakınlar kişide belirgin bir değişiklik fark ettiyse
Heydari önemli bir uyarıda bulunuyor:
“Her unutkanlık Alzheimer değildir. Ancak erken dönemde yapılacak doğru bir değerlendirme, unutkanlığın altında yatan nedenin belirlenmesi ve kişiye uygun tedavi ile takip planının oluşturulması açısından büyük önem taşıyor.”
Unutkanlık ve Alzheimer hakkında sık sorulan sorular
Her unutkanlık Alzheimer belirtisi midir?
Hayır. Unutkanlık ve Alzheimer ayrımında uyarı işareti, unutkanlığın günlük yaşamı etkilemesi ve giderek artmasıdır. B12 eksikliği, tiroit hastalıkları, depresyon, uyku bozuklukları ve ilaç yan etkileri gibi tedavi edilebilir nedenler de unutkanlığa yol açabilir.
Alzheimer’ın ilk belirtisi nedir?
İlk dönemde en sık görülen belirti, yakın zamanda yaşanan olayları hatırlamakta güçlük çekmek.
Alzheimer tanısı nasıl konur?
Tek bir test yeterli değil. Muayene, zihinsel beceri testleri, kan tetkikleri ve beyin görüntülemeleri birlikte değerlendirilir. Gerekirse PET ve beyin omurilik sıvısı ya da kan üzerinden özel testler yapılır.
Alzheimer tamamen tedavi edilebilir mi?
Bugün için hastalığı tamamen ortadan kaldıran bir tedavi yok. Ancak belirtileri kontrol eden ilaçlar ve erken evredeki uygun hastalarda ilerlemeyi yavaşlatmayı hedefleyen yeni tedaviler var.
Lecanemab tedavisi kimlere uygulanabilir?
Beta-amiloid birikimi doğrulanmış, hafif bilişsel bozukluk veya hafif demans aşamasındaki uygun hastalara uygulanabilir. Tedavi sürecinde düzenli beyin MR’ı ile takip gerekir.
Kaynaklar:
- T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, Demanslı Bireylerde Koruyucu Yaklaşımlar (2021)
