Çocukların yapay zeka kullanımı: Yeni dijital arkadaşlık mı?

Yazar:

6 Şubat 2026

Çocukların yapay zeka kullanımı, son yıllarda dijital dünyanın en çok tartışılan konularından biri haline geldi. ESET verilerine göre, ChatGPT gibi platformların milyonlarca genç kullanıcısı bulunurken, bu teknoloji çocuklar için hem bir yardımcı hem de riskli bir “dijital arkadaş” rolü üstleniyor. Ebeveynlerin, çocuklarının bu araçlarla kurduğu bağı yakından izlemesi ve yapay zekanın gerçek insan ilişkilerinin yerini almasına izin vermemesi büyük önem taşıyor.

📌 Öne çıkanlar:

Yapay zeka sohbet robotları çocuklar tarafından ödev yardımcısı veya dijital bir sırdaş olarak görülüyor.
Ebeveynlerin büyük bir kısmı, çocuklarının bu botları gerçek insanlar gibi algılamasından endişe duyuyor.
Yapay zeka ile kurulan sağlıksız ilişkiler; sosyal izolasyon, yanlış bilgiye güven ve psikolojik bağımlılığa yol açabiliyor.

🤖 Yeni dijital arkadaşlık: Yapay zeka ve çocuklar

Yapay zeka sohbet robotları, üç yıldan fazla bir süre önce ortaya çıktıklarından beri hayatımızın önemli bir parçası haline geldi. ChatGPT, haftalık yaklaşık 700 milyon aktif kullanıcısı olduğunu ve bu kitlenin büyük bir kısmının gençlerden oluştuğunu belirtiyor. Temmuz 2025’te İngiltere’de yapılan bir araştırma, çocukların yaklaşık üçte ikisinin bu tür araçları kullandığını ortaya koydu. Benzer bir oranda ebeveyn, çocuklarının yapay zeka sohbet robotlarını gerçek insanlar olarak gördüklerinden endişe duyuyor. Gençlerin bu teknolojiyi sık kullanması nedeniyle meşru güvenlik, gizlilik ve psikolojik endişeler ortaya çıkıyor. Ebeveyn olarak, tüm platform sağlayıcılarının çocuklara uygun etkili güvenlik önlemleri aldığını varsaymak riskli olabilir; çünkü teknoloji, politikaların gelişmesinden çok daha hızlı bir şekilde evrim geçirmektedir.

Çocuklar üretken yapay zekayı (GenAI) çeşitli şekillerde kullanıyor. Bazıları ödevlerini yaparken bu teknolojinin yardımını değerli bulurken, diğerleri sohbet robotunu dijital bir arkadaş gibi görüyor, ona tavsiyeler soruyor ve yakın arkadaşlarına güvendikleri gibi onun yanıtlarına güveniyor. Çocuklarınızın yaşadığı yere ve kullandıkları sohbet robotuna bağlı olarak, yaş doğrulama veya içerik denetimi konusunda çok az önlem alınmış olabilir. Bu nedenle, proaktif izleme ve eğitim yoluyla herhangi bir tehdidin önüne geçmek ebeveynlerin sorumluluğundadır.

⚠️ Çocukların yapay zeka ile sağlıksız ilişki kurduğuna dair işaretler

Ebeveynlerin, çocuklarının yapay zeka ile kurduğu bağın niteliğini anlaması için belirli davranış değişikliklerini gözlemlemesi gerekiyor. Çocukların yapay zeka kullanımı şu durumlarda sağlıksız bir boyuta ulaşmış olabilir:

Arkadaşları ve aileleriyle geçirdikleri ders dışı zamanlardan uzaklaşmaları.
Sohbet robotlarına erişemediklerinde endişelenmeleri ve aşırı kullanım belirtilerini gizlemeye çalışmaları.
Sohbet robotundan sanki gerçek bir kişiymiş gibi bahsetmeye başlamaları.
Bariz yanlış bilgileri “gerçek” olarak kabul edip ebeveynlerine tekrarlamaları.
Zihinsel sağlık sorunları gibi ciddi konular hakkında uzman yerine yapay zekaya danışmaları.
Yapay zeka tarafından sunulan yetişkinlere yönelik veya uygunsuz içeriğe erişmeleri.

🗣️ Ebeveynler için rehber: Çocuklarla sohbet robotları hakkında nasıl konuşmalı?

Birçok ülkede yapay zeka sohbet robotları 13 yaşın üzerindeki kullanıcılarla sınırlı olsa da uygulamanın düzensiz olması nedeniyle ebeveynlerin inisiyatif alması şarttır. Teknik kontrollerden daha önemli olan şey, çocuklarla kurulan açık iletişimdir. Yapay zeka ile ilgili iletişimlerinizi, çocuklarınızın ceza korkusu olmadan deneyimlerini paylaşabilecekleri iki yönlü bir diyalog olarak çerçevelemeye çalışın. Aşırı kullanımın, halüsinasyonların (yapay zekanın uydurduğu bilgiler), veri paylaşımının ve ciddi sorunlarda yapay zekaya aşırı güvenmenin tehlikelerini çocuklarınıza açıklayın. Onlara botların düşünebilen gerçek insanlar olmadığını, sadece ilgi çekici olmak için tasarlanmış makineler olduğunu anlamalarına yardımcı olun.

🔒 Teknik kontroller ve güvenlik önlemleri

Çocuklarınıza eleştirel düşünmeyi öğretin; yapay zeka çıktılarını her zaman doğrulamaları gerektiğini ve ebeveynleriyle sohbet etmenin yerini bir makinenin tutamayacağını vurgulayın. Gerekirse bu eğitimi, tıpkı sosyal medya kullanımında olduğu gibi, ekran süresini sınırlayan bir politika ile birleştirin. Kullanılan uygulamalarda ebeveyn denetimlerini etkinleştirin ve yaşa uygun platformlara yönlendirme yapın. Çocuklarınıza yapay zeka ile kişisel olarak tanımlanabilir bilgileri (PII) asla paylaşmamalarını hatırlatın ve istemeden bilgi sızdırma riskini azaltmak için gizlilik ayarlarını düzenli olarak kontrol edin.

🚫 Yapay zeka halüsinasyonları: Çocuklar yanlış bilgiyi nasıl ayırt edebilir?

Yapay zeka modelleri bazen son derece emin bir tonla tamamen uydurma bilgiler üretebilir; bu duruma literatürde “halüsinasyon” denir. Çocuklar, bu sistemlerin her şeyi bilen bir otorite olduğunu varsayma eğilimindedir. Ebeveynler, çocuklarına “doğrulama” (fact-checking) alışkanlığı kazandırmalıdır. Bir bilginin doğruluğunu başka kaynaklardan teyit etmeden kabul etmemek, dijital okuryazarlığın en temel kuralıdır. Yapay zekanın bir “gerçeklik motoru” değil, bir “dil tahmin motoru” olduğu çocuğa uygun bir dille anlatılmalıdır.

“Yapay zeka, en mantıklı görünen cevabı verir, en doğru olanı değil. Bu yüzden her cevaba şüpheyle yaklaşmak bir oyun haline getirilmelidir.”

🤖 Dijital antropomorfizm: Çocukların robotları insanlaştırma eğilimi

Çocuklar, doğaları gereği cansız nesnelere insani özellikler yüklemeye (antropomorfizm) meyillidir. Yapay zeka sohbet robotları “ben hissediyorum”, “üzüldüm” veya “senin arkadaşınım” gibi ifadeler kullandığında, çocuklar bu makinelerle duygusal bir bağ kurabilir. Bu durum, çocukların yapay zeka kullanımı sürecinde sosyal izolasyona yol açabilir. Çocuk, bir insanla iletişim kurmanın getirdiği çatışma ve çözüm süreçlerinden kaçıp, her zaman onu onaylayan ve ona nazik davranan bir “bot”u tercih etmeye başlayabilir. Ebeveynler, robotun duygularının olmadığını sık sık hatırlatmalıdır.

🔐 Sohbet robotlarında veri gizliliği: Kişisel bilgileri koruma rehberi

Yapay zeka modelleri, kullanıcılarla yapılan her sohbetten öğrenmeye devam eder. Çocuklar, bir “arkadaş” olarak gördükleri bota okul isimlerini, ev adreslerini, ailevi sırlarını veya fotoğraflarını gönderebilir. Çocukların yapay zeka kullanımı güvenli kalması için şu kurallar hayati önem taşır:

Asla tam isim, adres veya telefon numarası paylaşılmamalıdır.
Yüzlerin net göründüğü fotoğraflar yüklenmemelidir.
Sohbet geçmişlerinin platformlar tarafından depolandığı ve insan denetçiler tarafından okunabileceği bilinmelidir.

📚 Okul ödevlerinde yapay zeka: Yardımcı mı yoksa kopya aracı mı?

Yapay zeka, karmaşık konuları basitleştirmek veya beyin fırtınası yapmak için harika bir öğretmendir. Ancak ödevin tamamını bota yaptırmak, çocuğun eleştirel düşünme ve araştırma becerilerini köreltir. Ebeveynler ve öğretmenler, yapay zekayı bir “cevap anahtarı” olarak değil, bir “öğrenme asistanı” olarak konumlandırmalıdır. Çocuğa, botun yazdığı bir metni kopyalamak yerine, botun verdiği fikirleri kendi cümleleriyle nasıl geliştirebileceği öğretilmelidir.

⚙️ Ebeveyn denetimi araçları ve yapay zeka filtreleme yöntemleri

Birçok yapay zeka platformu, çocuklara uygun olmayan içerikleri filtrelemek için güvenlik katmanlarına sahiptir. Ancak bu katmanlar mükemmel değildir. Ebeveynler şunları yapabilir:

Kullanılan uygulamanın “Aile Güvenliği” veya “Ebeveyn Denetimi” ayarlarını aktif hale getirmek.
Çocuğun botla yaptığı geçmiş konuşmaları düzenli (ve dürüst bir iletişimle) gözden geçirmek.
ChatGPT gibi araçların “geçmişi kaydetme” ayarlarını yöneterek verilerin eğitim modellerinde kullanılmasını engellemek.

⏳ Yapay zeka ile sağlıklı sınır koyma: Ekran süresi ve etkileşim

Yapay zeka ile harcanan zaman, fiziksel oyun ve gerçek sosyal etkileşim süresinden çalmamalıdır. Sağlıklı bir sınır koymak için “cihazsız bölgeler” veya “teknoloji saatleri” belirlenebilir. Yapay zeka kullanımının bir amaç değil, bir araç olduğu unutulmamalıdır. Eğer çocuk botla sohbet etmeyi, gerçek arkadaşlarıyla dışarı çıkmaya tercih ediyorsa, bu bir müdahale sinyalidir.

❓ Sıkça sorulan sorular

Soru: Yapay zeka çocuğumun psikolojisini bozar mı? Yanıt: Yanlış kullanımda ve aşırı bağlılıkta gerçeklik algısını etkileyebilir, ancak ebeveyn denetiminde kullanıldığında bilişsel gelişime katkı sağlayabilir.
Soru: 13 yaşından küçük çocuğumun ChatGPT kullanmasına izin vermeli miyim? Yanıt: Platformların resmi sınırı 13’tür. Daha küçük çocuklar için ebeveyn eşliğinde ve “çocuk dostu” (Common Sense Media onaylı) araçlar tercih edilmelidir.
Soru: Yapay zeka gerçekten “arkadaşım” diyorsa ne yapmalıyım? Yanıt: Çocuğunuza bunun bir programlama dili olduğunu, botun aslında hiçbir şey hissetmediğini, sadece öyle görünmek üzere tasarlandığını açıklayın.
Soru: Çocuğum ödevini yapay zeka ile yaparsa öğretmenine söylemeli miyim? Yanıt: Şeffaflık önemlidir. Ödevi hangi kısımlarda asistan olarak kullandığını belirtmek, dürüstlük ve akademik etik bilincini geliştirir.
Soru: Yapay zeka bağımlılığı için ne zaman profesyonel yardım almalıyım? Yanıt: Çocuk gerçek hayattan kopuyor, yemek ve uyku düzeni bozuluyor ve bota erişemediğinde agresifleşiyorsa bir uzmana danışılmalıdır.