Kaçınma davranışı, savaş haberlerinin gündemde olduğu dönemlerde pek çok kişinin farkında olmadan sergilediği bir tepki. Uzmanlara göre travmatik olaylar yalnızca yaşayanları değil, izleyenleri de etkileyebiliyor. Kişiler bazen bilinçli bazen bilinçsiz olarak korku, stres ve kaygıdan korunmak için bu tür haberlerden uzak duruyor.
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi’nden Klinik Psikolog Uluğ Çağrı Beyaz, travmatik olaylara doğrudan maruz kalınmasa bile ortaya çıkabilen kaçınma davranışlarının nedenlerini, türlerini ve etkilerini anlattı: “Bu davranışlar, kişinin duygusal dengeyi koruma ve stresle başa çıkma çabalarının bir yansımasıdır. Ancak bu tür kaçınma davranışları uzun vadede kişinin kendi travmalarıyla yüzleşme sürecini geciktirebilir.”
Kaçınma davranışı nedir?
Beyaz’a göre kaçınma davranışı, kişinin bazen kasıtlı bazen kasıtsız olarak, sıkıntı verici bir olay ya da durum sonrası hızlı ve geçici bir rahatlama ihtiyacıyla reddetmeye ve inkâr etmeye yönelik bir kaçış tepkisi: “Kaçınma bilişsel (belirli konular üzerine düşünmekten kaçınmak), duygusal (belirli duygu veya hisleri yaşamaktan kaçınmak) veya bağlamsal (olaylardan, durumlardan kaçınmak) olarak sınıflandırılabilir.”
Beyaz, savaşlar, depremler ve doğal afetler gibi travmatik olaylara doğrudan maruz kalmamış kişilerin de kaçınma davranışı sergileyebildiğini; bunun empati, korku, geçmiş deneyimler ve kontrol ihtiyacı gibi psikolojik faktörlerin sonucu olarak ortaya çıkabildiğini söylüyor.
Haberler korku ve endişeyi artırabiliyor
Beyaz şöyle açıklıyor: “Birçok kişi, haberlerde veya medyada bu tür travmatik olayları gördüğünde, empati ve duyarlılık gösterme eğilimindedir. Duygusal olarak etkilenen bu kişiler, olaylardan kaçınma eğilimine girebilirler. Travmatik olaylar hakkında bilgi edinmek, kişilerin korku ve endişelerini artırabilir. Özellikle olayların görsel ve sesli medya aracılığıyla sunulduğu durumlarda, bu korkular daha belirgin hale gelebilir.”
Geçmişte benzer bir travmatik olayı yaşamış kişiler bu davranışı daha belirgin şekilde sergileyebiliyor. Beyaz’a göre bunun nedeni, travmanın hatırlanması ve yeniden yaşanması korkusu. Kaçınma, aynı zamanda kişinin olaylar üzerinde bir miktar kontrol sahibi olma ve kendini güvende hissetme çabasının bir yansıması olabiliyor. Görsellerin etkisi için görsellerin travma sonrası stres bozukluğuna etkileri yazımıza da göz atabilirsiniz.
Kaçınma davranışı önce korur, sonra sorunları derinleştirebilir
Beyaz’a göre kaçınma, kişinin kendi duygusal sağlığını koruma girişimi olarak başlıyor: “Bu tür olaylardan kaçınma, kişinin anksiyete ve stres seviyelerini kontrol etmeye ve duygusal zararlardan kaçınmaya çalıştığını gösterir.”
Ancak uzun vadede durum değişebiliyor: “Özellikle kişi olayları sürekli olarak görmezden gelirse bu, olayların etkilerini ele almak ve duygusal olarak iyileşmek için gerekli olan adımları atmamak anlamına gelebilir. Kaçınma davranışları, kişinin olayların etkileriyle yüzleşmek ve gerektiğinde destek aramak yerine sorunları ertelemesine neden olabilir. Bu nedenle, travmatik olaylarla başa çıkmak için sağlıklı bir yol, olayların etkileriyle yüzleşmek, duygusal destek aramak ve gerektiğinde profesyonel yardım almaktır.” Travmanın bedendeki izleri için travma sonrası beden yazımızı da okuyabilirsiniz.
Ruh sağlığında denge kişiden kişiye değişiyor
Beyaz, savaş ya da diğer travmatik olaylar karşısında kaçınma davranışının doğal bir tepki olabileceğini ve bazı durumlarda gerekli olduğunu söylüyor; ancak bunun kişinin bu olaylara hiç maruz kalmaması gerektiği anlamına gelmediğini vurguluyor: “Kişilerin belli bir oranda bu tür olaylarla karşılaşmaları ve bu olaylara dair bilgi sahibi olmaları, dünya olayları hakkında bilinçli ve bilgili olmalarına yardımcı olabilir. Bu, empati geliştirme, bilinçlenme ve hatta yardım sağlama isteğini destekleyebilir.”
“Ruh sağlığı açısından denge, kişinin duygusal ihtiyaçlarını ve sınırlarını tanımakla ilgilidir. Bazen bu, travmatik olaylardan bir süre uzak durmayı içerebilirken, diğer zamanlarda bilinçli bir şekilde olaylar hakkında bilgi sahibi olmayı gerektirebilir. Her kişinin ihtiyaçları farklıdır, bu nedenle denge kişisel bir tercihe dayalıdır.”
Kaçınma davranışı hakkında sık sorulan sorular
Savaş haberlerinden uzak durmak normal mi?
Klinik Psikolog Uluğ Çağrı Beyaz’a göre bu doğal bir tepki olabilir ve bazı durumlarda ruh sağlığı için gerekli. Ancak tamamen kaçınmak yerine dengeli bir yaklaşım öneriliyor.
Kaçınma türleri nelerdir?
Kaçınma bilişsel (belirli konular üzerine düşünmemek), duygusal (belirli duyguları yaşamamak) ve bağlamsal (olay ve durumlardan uzak durmak) olarak sınıflandırılıyor.
Kaçınma uzun vadede neden zararlı olabilir?
Beyaz’a göre olayları sürekli görmezden gelmek, duygusal olarak iyileşmek için gereken adımların atılmamasına ve sorunların ertelenmesine yol açabiliyor.
Görüş: Klinik Psikolog Uluğ Çağrı Beyaz, Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi
Kaynaklar
