Teknoloji bağımlılığı, her yaştan kişiyi etkileyen evrensel bir sorun haline geldi. Hayatı kolaylaştırmak için geliştirilen dijital araçlar, denetimsiz, sınırsız ve amaçsız kullanıldığında ciddi riskler doğurabiliyor.
İstanbul Atlas Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü’nden Dr. Öğr. Üyesi Leman Kutlu, Yeşilay Haftası kapsamında dijital teknolojinin doğru kullanımını değerlendirdi: “Dijital teknoloji araçları, amacı dışında kullanılması nedeniyle maalesef günümüzde her yaş grubunun yaşamını tehdit eden bir tehlikeye dönüşmüştür. Bu nedenle evrensel bir sorundur ve dünya genelinde farkındalığın artırılması, koruyucu ve önleyici önlemlerin alınması zorunluluk haline gelmiştir.”
Teknoloji bağımlılığı yaşam kalitesini düşürüyor
Kutlu’ya göre çalışmalar, teknolojinin kötüye kullanımının fiziksel, psikolojik, sosyal, zihinsel ve manevi gelişimi derinden sarstığını gösteriyor: “Bireylerde uyku düzeninin bozulması, obezite, dikkat eksikliği ve öz bakımın ihmal edilmesi gibi fiziksel sorunların yanı sıra; irade zayıflığı, yalnızlaşma, gerçek ilişkilerden kopma ve hayal gücünün körelmesi gibi psikolojik ve sosyal sorunlar gözlemleniyor.”
Dijital bağımlılığın türleri
- Problemli online kumar: Her türlü online bahis ve oyun, tüm yaş grupları için sorunlu kabul ediliyor.
- Problemli online cinsellik ve alışveriş: Aşırı harcamalara yol açan online alışveriş öne çıkan başlıklar arasında.
- Dijital oyun bağımlılığı: Kutlu’ya göre “oyunların şans odaklı yapısı, zorluk seviyesinin giderek artması ve sosyal hissettiren mekanizmaları bu davranış bozukluğunu pekiştiriyor.”
- Sosyal medya bağımlılığı: Sürekli bağlantı ihtiyacı, kaçırma korkusu, gerçek hayatın aksatılması ve kimliğin yapay olarak inşasıyla karakterize; günümüzün en yaygın türü.
Çocuklardaki uyarı işaretleri için oyun bağımlılığı yazımıza da göz atabilirsiniz.
Ekran süresi ne zaman problemli sayılıyor?
Kutlu, problemli ekran kullanımının yaş gruplarına göre tanımlandığını söylüyor:
- 2-6 yaş: Günde 1 saatten fazla
- 6-12 yaş: Günde 1,5 saatten fazla
- 12-18 yaş: Günde 2,5 saatten fazla
“Teknolojik cihazların sınırsız ve kontrolsüz kullanımı çocukların fiziksel ve sosyal gelişimini olumsuz etkilemektedir.”
Teknoloji bağımlılığı neden gelişiyor?
Kutlu’ya göre nedenlerin başında bilinçsizlik ve merak geliyor: “Bireylerin kontrolsüz kullanımın sonuçlarını bilmemesi, can sıkıntısına alternatif bulamaması, dışlanma korkusuyla arkadaş çevresine uyum sağlama çabası ve gerçek hayattaki sorunları çözmek yerine sanal dünyaya kaçma eğilimi, bağımlılığa zemin hazırlıyor. Sosyal ilişki kurmakta zorlanan ve gerçek hayatta başaramadıklarını sanal ortamda elde etmeye çalışan kişiler, bu tuzağa çok daha kolay düşüyor.”
Bağımlılık dört aşamada gelişiyor:
- Deneysel kullanım: Kişi merak ettiği bir uygulama ya da oyunu deniyor.
- Sosyal kullanım: Çevredeki kullanıcılara uyum sağlamak için kullanım sürüyor.
- Operasyonel kullanım: Zevk almak ya da sorunlardan kaçmak gibi amaçlarla kullanım başlıyor.
- Bağımlı kullanım: Artık bir sebebe gerek kalmıyor; kişinin tüm zamanı ve eylemleri teknolojiye göre şekilleniyor, kontrol kayboluyor.
Bağımlılığın belirtileri
Kutlu’ya göre en temel göstergeler, ekran başında geçen sürenin giderek artması ve cihazdan uzak kalındığında öfke, huzursuzluk ve uykusuzluk gibi yoksunluk belirtileri. Kişi iletişimini en aza indiriyor, yeme-içme, temizlik ve okul ya da iş sorumluluklarını aksatıyor; ciddi sorunlar yaşasa bile kullanmaya devam ediyor ve süreyi inkâr ediyor.
“Eğer cep telefonunuzu sık sık kontrol etme ihtiyacı hissediyor, onu her zaman yanınızda veya yatağınızın başucunda tutuyorsanız bu bir uyarı işareti olabilir. Başkalarıyla sohbet ederken veya yemek yerken bile ekrandan kopamamak, bağımlılığın eşiğinde veya içinde olduğunuzun en somut göstergelerindendir.”
Teknolojiden dengeli yararlanmak mümkün
Kutlu’nun önerileri şöyle: “Teknolojik cihazların kullanımına net zaman sınırları konulmalı ve ekran başında geçirilen sürenin yerine spor, hobi, aile içi oyunlar gibi alternatif aktiviteler yerleştirilmeli. Alışkanlıkları gözden geçirmek, kullanım saatlerini ve mekânlarını değiştirmek oldukça etkili olabilir.”
Kişi süreci kendi başına yönetemiyorsa destek almalı. Okulların rehberlik servisleri, hastanelerin teknoloji ve davranışsal bağımlılık poliklinikleri ve 12 yaş üzerine ücretsiz hizmet veren Yeşilay Danışmanlık Merkezi (YEDAM) başvurulabilecek yerler arasında; YEDAM’dan 115 numaralı hat üzerinden randevu alınabiliyor. Bahis tuzağına dair kumar bağımlılığının anatomisi yazımızı da okuyabilirsiniz.
Teknoloji bağımlılığı hakkında sık sorulan sorular
Çocuklar için günlük ekran süresi ne kadar olmalı?
Dr. Öğr. Üyesi Leman Kutlu’ya göre 2-6 yaşta günde 1 saat, 6-12 yaşta 1,5 saat, 12-18 yaşta 2,5 saatin üzerindeki kullanım problemli sayılıyor.
Teknoloji bağımlılığı nasıl anlaşılır?
Ekran süresinin giderek artması, cihazdan uzak kalınca öfke ve huzursuzluk, günlük sorumlulukların aksaması ve telefonu sürekli yanında tutma ihtiyacı başlıca işaretler.
Teknoloji bağımlılığı için nereden destek alınır?
Okul rehberlik servisleri, hastanelerin bağımlılık poliklinikleri ve 115 hattından ulaşılabilen YEDAM ücretsiz destek sunuyor.
Görüş: Dr. Öğr. Üyesi Leman Kutlu, İstanbul Atlas Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü
Kaynaklar
