Uykusuzluk çoğu zaman “yapısal bir özellik” sanılarak ihmal ediliyor; oysa tıbbi literatürde insomni olarak adlandırılan bu durum başlı başına tedavi edilebilir bir hastalık. İstanbul Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Ana Bilim Dalı’ndan Nöroloji Uzmanı Dr. Öğr. Üyesi Meltem Can İke, ilaç tedavilerinin yanı sıra bilişsel davranışçı terapilerle de kalıcı çözümler üretmenin mümkün olduğunu söylüyor.
Dünya Uyku Günü dolayısıyla açıklama yapan İke’ye göre insomni; uykuya dalma güçlüğü, uykuyu sürdürme zorluğu ya da sabah çok erken uyanıp tekrar uyuyamama şeklinde kendini gösteriyor: “Bu durum kişinin gün içindeki konsantrasyonunu, duygu durumunu ve genel sağlık kalitesini bozuyorsa klinik bir tablo olarak değerlendirilmelidir.”
Uykusuzlukta 3-3 kuralı: Tanı kriterleri
İke, her az uyunan gecenin insomni olmadığını vurguluyor. Hastalıktan söz edebilmek için:
- Sorunun haftada en az 3 gece yaşanması,
- En az 3 aydır devam ediyor olması,
- Kişinin uygun ortam ve zamana sahip olmasına rağmen uyuyamaması gerekiyor.
Yakınması olan kişilerde, özellikle geceleri, uyku sorununa aşırı odaklanma ve yetersiz uykunun sonuçları hakkında kaygı görülüyor. Bu döngünün psikolojik tarafı için aşırı düşünmenin uykuya etkisi yazımıza da göz atabilirsiniz.
Kadınlarda ve ileri yaşta daha sık
İke’ye göre insomni kadınlarda bir miktar daha fazla görülüyor ve yaşla artıyor: “Yaş ilerledikçe derin (yavaş) uyku miktarında azalma, dolayısıyla uykunun çok yüzeysel ve kırılgan hale gelmesine neden olur. Ayrıca sirkadiyen ritimdeki değişiklikler, yaşlı bireylerde özellikle gecenin ikinci yarısında uykunun çok sık bölünmesine ve sabah çok erken saatlerde uyanmaya yol açar.”
Uykusuzluk neden olur? Üç temel neden
- Psikolojik faktörler: Kaygı bozuklukları, stres ve depresyon
- Tıbbi durumlar: Kronik ağrılar, nefes darlığı, huzursuz bacaklar sendromu ve uyku apnesi
- Yaşam tarzı: Vardiyalı çalışma, aşırı kafein tüketimi ve hareketsizlik
Sorunun genetik bir boyutu da var. İke’ye göre ailesinde öykü olan kişiler daha yatkın: “Ancak bu durum sadece genlerle açıklanamaz; aile içindeki uyku alışkanlıkları ve çevresel faktörler de bu mirası tetikler.”
Akıllı telefonlar uykunun en büyük düşmanı
İke’ye göre uyku düzenini bozan en büyük etken yatağa birlikte girilen akıllı telefonlar. Ekranlardan yayılan mavi ışık beyne “hâlâ gündüz” sinyali göndererek uyku hormonu melatoninin salgılanmasını engelliyor. Sosyal medyadaki içerikler de beyni uyarılmış halde tutarak uykuya geçiş için gereken gevşemeyi zorlaştırıyor.
Uyku hijyeni için altın kurallar
- Rutin oluşturun: Hafta sonu dahil her gün aynı saatte yatıp kalkın.
- Yatağı yalnızca uyku için kullanın: Yatakta yemek yemeyin, çalışmayın, sosyal medyada vakit geçirmeyin.
- Işık ve ısıyı kontrol edin: Yatak odası karanlık, sessiz ve serin olmalı.
- Kafeine sınır koyun: Saat 14.00’ten sonra çay ve kahveyi kesin.
Uykusuzluğun sağlık riskleri
İke, tedavi edilmeyen insomninin kalp-damar hastalıkları, tip 2 diyabet, obezite, demans gibi nörolojik hastalıklar ve depresyon gibi psikiyatrik sorunlarla ilişkili olduğunu söylüyor. Uyku ile ruh sağlığı arasındaki bağ için uykusuzluk ve depresyon ilişkisi yazımızı da okuyabilirsiniz.
Uyku sorunu iş performansını düşürüyorsa, unutkanlık ve konsantrasyon güçlüğüne yol açıyorsa, araç kullanırken ya da çalışırken uyuklamaya neden oluyorsa ya da ilişkilerde tahammülsüzlük yaratıyorsa vakit kaybetmeden bir nöroloji uzmanına başvurulmalı. İke’nin ifadesiyle: “Unutmayın: Uykusuzluk tedavi edilebilir bir hastalıktır. İyi bir uyku, iyi bir hayatın anahtarıdır.”
Uykusuzluk hakkında sık sorulan sorular
Uykusuzlukta 3-3 kuralı nedir?
Dr. Öğr. Üyesi Meltem Can İke’ye göre insomniden söz etmek için sorunun haftada en az 3 gece yaşanması ve en az 3 aydır sürmesi, kişinin uygun koşullara rağmen uyuyamaması gerekiyor.
İnsomni tedavi edilebilir mi?
Evet. İlaç tedavilerinin yanı sıra bilişsel davranışçı terapilerle kalıcı çözüm sağlamak mümkün.
Akşam kaçtan sonra kahve içilmemeli?
İke, saat 14.00’ten sonra çay ve kahve tüketiminin kesilmesini öneriyor.
Görüş: Dr. Öğr. Üyesi Meltem Can İke, Nöroloji Uzmanı, İstanbul Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi
Kaynaklar
