Yaşam süresinin uzamasıyla Alzheimer hastalığının görülme sıklığı giderek artıyor. Türkiye’de yaklaşık 700 bin kişi Alzheimer’la mücadele ederken bu sayının 2050’ye kadar 2,5 katına çıkması bekleniyor. Acıbadem Ataşehir Hastanesi Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Neşe Tuncer, beyindeki değişikliklerin ilk belirtilerden yaklaşık 20 yıl önce başlayabildiğini belirterek Alzheimer riski için yaşam tarzıyla ilgili bazı faktörlerin kontrol altına alınabileceğini söylüyor: “Bilimsel veriler, sağlıklı yaşam alışkanlıkları ile Alzheimer riskinin önemli ölçüde azaltılabileceğini göstermektedir.”
Prof. Dr. Tuncer, “Yaş ve genetik yatkınlık gibi değiştirilemeyen risklere rağmen, yaşam tarzıyla ilişkili bazı risk faktörlerini kontrol altına almak mümkün. Bu nedenle beyin sağlığını korumaya yönelik önlemlere erken yaşlardan itibaren önem vermek gerekir” diyor.
Alzheimer sadece hastayı değil, ailesini de etkiliyor
Beyin hücrelerinin ilerleyici şekilde hasar görmesi ve kaybıyla ortaya çıkan Alzheimer sinsi başlıyor. İlk belirtiler genellikle yakın zamanda yaşanan olayların unutulması, aynı soruların tekrar tekrar sorulması veya tanıdık kelimelerin hatırlanamaması şeklinde görülüyor. İlerleyen evrelerde planlama becerisi zayıflıyor, zaman ve mekan algısı bozuluyor, kişilik değişiklikleri ortaya çıkıyor ve sonunda kişi en temel günlük ihtiyaçlarını karşılayamaz hale geliyor. Unutkanlıkla Alzheimer arasındaki fark için unutkanlık ve Alzheimer farkı yazımıza da göz atabilirsiniz.
Prof. Dr. Tuncer, “Alzheimer hastalığı bireysel olduğu kadar ailevi ve toplumsal bir sağlık sorunudur; hastalığın ilerleyici doğası hastaların giderek bağımsızlığını yitirmesine, bakım verenlerin ise ciddi fiziksel, psikolojik ve ekonomik yüklerle karşılaşmasına neden olmaktadır” diyor.
Alzheimer riski taşıyan yaşam alışkanlıkları
Hastalığın ilk belirtilerden yaklaşık 20 yıl önce oluşmaya başladığını belirten Prof. Dr. Tuncer, “Dolayısıyla 70’li yaşlarda bellek yakınması yaşayan bir bireyde süreç aslında 50’li yaşlarda başlamış olabilir. Bu durum, sağlıkla ilgili orta yaşta alınan kararların, yaşlılıkta beyin sağlığını doğrudan belirlediğini göstermektedir” diyor. Prof. Dr. Tuncer’in sıraladığı başlıca risk faktörleri şunlar:
- Düzenli egzersiz yapmamak
- Kontrolsüz tansiyon ve yüksek kolesterol
- Tedavi edilmeyen işitme kaybı
- Diyabet ve insülin direnci, obezite
- Sigara ve alkol kullanımı
- Sosyal izolasyon ve yalnızlık
- Yetersiz ve kalitesiz uyku
- İşlenmiş gıdalar, aşırı şeker ve trans yağ ağırlıklı beslenme
- Depresyon
- Kafa travması öyküsü ve hava kirliliğine maruz kalma
Türkiye Alzheimer Derneği de değiştirilebilir risk faktörlerinin kontrolünün önemine dikkat çekiyor.
Alzheimer riskini azaltan 10 etkili önlem
1. Düzenli egzersiz
Prof. Dr. Tuncer’e göre haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta egzersiz (tempolu yürüyüş, yüzme, bisiklet) beynin bellek merkezi olan hipokampusun hacmini artırıyor ve yeni sinir bağlantılarının oluşmasını destekliyor.
2. Sağlıklı ve dengeli beslenme
Bol sebze ve meyve, zeytinyağı, balık, kuruyemiş ve tam tahıllardan oluşan Akdeniz tipi beslenme beyin ve damar sağlığını destekliyor. Haftada en az iki kez balık tüketimi omega-3 yağ asitleri sayesinde beyin hücrelerini koruyor. İşlenmiş gıdalar, aşırı şeker ve trans yağdan uzak durmak gerekiyor.
3. Kaliteli ve yeterli uyku
Prof. Dr. Tuncer, her gece 7-8 saat kesintisiz uykunun, beynin gün içinde biriken zararlı proteinleri temizlemesini sağlayan glimfatik sistemin etkin çalışması için zorunlu olduğunu söylüyor. Uyku apnesi mutlaka değerlendirilip tedavi edilmeli.
4. Beyni aktif tutmak ve yaşam boyu öğrenmek
Okumak, yeni beceriler edinmek, dil öğrenmek ve enstrüman çalmak beynin “bilişsel rezervini” güçlendiriyor. Prof. Dr. Tuncer’in aktardığına göre çalışmalar, iki dil konuşan kişilerde Alzheimer belirtilerinin 4-5 yıl daha geç ortaya çıktığını gösteriyor.
5. Sosyal bağları güçlü tutmak
Aile ve arkadaşlarla düzenli iletişim, sosyal etkinlikler ve gönüllülük çalışmaları beyin sağlığını destekliyor. Sosyal izolasyon, değiştirilebilir risk faktörleri arasında yer alıyor.
6. Tansiyon, kolesterol ve kan şekerini kontrol altında tutmak
Hipertansiyon, diyabet ve yüksek kolesterolün düzenli takibi hem damar hem de beyin sağlığı açısından önem taşıyor.
7. Sağlıklı kiloyu korumak
Fazla kilo ve obezite değiştirilebilir risk faktörleri arasında. Sağlıklı kilo, tansiyon, kan şekeri ve kolesterol kontrolüne de katkı sağlıyor.
8. Sigara ve alkolden uzak durmak
Sigara ve alkol beyin sağlığını olumsuz etkileyebiliyor; bunlardan uzak durmak riski azaltmanın önemli adımlarından biri.
9. İşitme kaybını ihmal etmemek
İşitme kaybı fark edildiğinde gecikmeden değerlendirilmesi ve uygun durumlarda işitme cihazı kullanılması riski azaltmada önemli.
10. Kafa travmalarından ve hava kirliliğinden korunmak
Kafa travmalarından korunmak ve hava kirliliğine maruziyeti azaltmak, ileri yaşta bilişsel sağlığı korumaya yönelik yaklaşımın bir parçası.
Erken tanı ve tedavide yeni dönem
Erken tanının tedavinin başarısı için kritik olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tuncer şunları söylüyor: “Erken tanı alanında son yıllarda çığır açan gelişmeler yaşanmıştır. ABD Gıda ve İlaç İdaresi (FDA), Alzheimer hastalığı tanısına yardımcı olan ilk kan testini onaylamıştır. Bu test, kanda beyindeki Alzheimer proteinlerini yüksek doğrulukla tespit edebilmektedir. Erken tanı ve hastalığın biyolojik özelliklerinin daha erken dönemde ortaya konulabilmesi, uygun hastalarda tedavi seçeneklerinin zamanında değerlendirilmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Özellikle biyobelirteçler ve hastalık seyrini yavaşlatmaya yönelik yeni tedaviler de, Alzheimer ile mücadelede umut veren gelişmeler arasında yer almaktadır.”
Sık sorulan sorular
Alzheimer riski azaltılabilir mi?
Yaş ve genetik gibi faktörler değiştirilemese de Prof. Dr. Tuncer’e göre egzersiz, beslenme, uyku, sosyal yaşam ve tansiyon-şeker kontrolü gibi yaşam tarzı faktörleriyle risk önemli ölçüde azaltılabiliyor.
Alzheimer ne zaman başlar?
Beyindeki değişiklikler ilk belirtilerden yaklaşık 20 yıl önce başlayabiliyor. 70’li yaşlarda bellek yakınması olan birinde süreç 50’li yaşlarda başlamış olabilir.
Alzheimer’ın ilk belirtileri nelerdir?
Yakın zamanda yaşanan olayları unutmak, aynı soruları tekrar tekrar sormak ve tanıdık kelimeleri hatırlayamamak en sık görülen ilk belirtiler arasında.
Alzheimer kan testiyle teşhis edilebilir mi?
Prof. Dr. Tuncer’e göre FDA, Alzheimer tanısına yardımcı olan ilk kan testini onayladı. Test, beyindeki Alzheimer proteinlerini kanda yüksek doğrulukla tespit edebiliyor ve tanı sürecine destek oluyor.
