Bipolar bozukluk, doğru tedavi ve düzenli takiple hastaların tam verimli ve anlamlı bir yaşam sürdürebildiği, tedavi edilebilir bir hastalık. İstanbul Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hülya Ensari, tedavinin başarısının büyük ölçüde süreklilik ve uyuma bağlı olduğunu vurguluyor ve dikkat edilmesi gereken 6 kritik noktayı şöyle sıralıyor: “İlaç tedavisine kesintisiz devam edilmeli, uyku düzeni korunmalı, alkol ve madde kullanımından kaçınılmalı, erken uyarı işaretleri tanınmalı, düzenli doktor kontrolü aksatılmamalı ve stres yönetimi ile yaşam düzenine özen gösterilmeli.”
Bipolar bozukluk nedir?
Prof. Dr. Ensari’ye göre bipolar bozukluk, duygulanımın mani ve depresyon atakları denilen iki uç arasında gidip gelmesiyle karakterize, aralarda tam düzelmeyle seyreden ve eski adıyla “manik-depresif hastalık” olarak bilinen bir duygulanım hastalığı.
Manik dönemde uyku ihtiyacının belirgin azalması, enerjide olağanüstü artış, hızlı ve durdurulamaz konuşma, kendini olağanüstü güçlü ya da yetenekli hissetme, aşırı harcama gibi dürtüsel ve riskli davranışlar, dikkat dağınıklığı ve öfkelenme görülüyor. Ağır manik dönemlerde gerçeklikle bağdaşmayan inançlar ya da var olmayan sesleri duyma gibi psikotik belirtiler eklenebiliyor. Depresif dönemde ise tablo tersine dönüyor: Derin çökkünlük, hiçbir şeyden zevk alamama, enerji kaybı, uyku ve iştah bozuklukları, değersizlik ve suçluluk duyguları, konsantrasyon güçlüğü ve ağır durumlarda intihar düşünceleri ortaya çıkabiliyor.
Hipomani tanıyı geciktirebiliyor
Prof. Dr. Ensari, “Bipolar I bozuklukta en az bir tam manik dönem bulunurken, Bipolar II bozuklukta mani yerine daha hafif bir yükselme olan hipomani dönemleri ve tekrarlayan depresyon atakları görülür. Hipomanide kişi enerjik ve üretken hisseder ancak işlevsellikte ciddi bir bozulma olmaz. Bu nedenle hipomani çoğu zaman hastalık olarak algılanmaz ve tanı gecikir” diyor. Mani döneminin belirtilerini bipolar bozukluk mani dönemi yazımızda ayrıntılı ele almıştık.
Genellikle 18-25 yaş arasında başlıyor
Hastalık genellikle genç erişkinlikte, ortalama 18-25 yaşları arasında başlıyor ve kadın ile erkeklerde yaklaşık eşit sıklıkta görülüyor. Prof. Dr. Ensari’ye göre kadınlarda depresif, erkeklerde manik dönemler daha belirgin olma eğiliminde; doğum sonrası dönem kadınlarda depresyon açısından riskli bir zaman dilimi. Birinci derece akrabalarında bipolar bozukluk olanlarda risk genel popülasyona göre 8-10 kat artıyor. Ancak genetik yatkınlık tek başına yeterli değil; stresli yaşam olayları, uyku düzensizlikleri ve madde kullanımı hastalığın tetiklenmesinde önemli rol oynuyor. Ensari, ilk belirtilerden doğru tanıya ulaşmanın ortalama 5-10 yıl sürebildiğine dikkat çekiyor.
Bipolar bozukluk tedavisi: İlaç ve psikoterapi
Tedavinin temel taşı duygudurum dengeleyiciler. Prof. Dr. Ensari, “Lityum, bipolar bozukluk tedavisinde altın standart olmaya devam etmektedir. Lityumun yanı sıra valproat, karbamazepin ve lamotrijin gibi antiepileptik ilaçlar da duygudurum dengeleyicisi olarak kullanılmaktadır. Atipik antipsikotikler özellikle akut manik dönemlerde ve idame tedavide kullanılır” diyor.
Psikoterapi de tedavinin ayrılmaz bir parçası. Bilişsel davranışçı terapiyle hasta erken uyarı işaretlerini tanımayı ve başa çıkma becerilerini geliştirmeyi öğreniyor. Kişilerarası ve sosyal ritim terapisi uyku-uyanma döngüsünü ve günlük rutinleri düzenlemeye odaklanıyor. Psikoeğitim ise hasta ve ailesinin hastalığı anlamasını, tedavi uyumunu ve nüksün önlenmesini hedefliyor.
Toplum Ruh Sağlığı Merkezlerinden destek alınabiliyor
Prof. Dr. Ensari, Türkiye’de hemen her ilde bulunan Toplum Ruh Sağlığı Merkezlerinde (TRSM) bipolar bozukluk tanılı bireylerin ikamet adreslerine en yakın merkezden hizmet alabildiğini belirtiyor. Bu merkezlerde psikiyatrist liderliğinde psikolog, sosyal çalışmacı, psikiyatri hemşiresi ve ergoterapistten oluşan ekipler bireysel bakım planı hazırlıyor; gerektiğinde ev ziyaretleriyle takip ve rehabilitasyon sürdürülüyor.
Tedavide dikkat edilmesi gereken 6 kritik nokta
1. İlaç tedavisine kesintisiz devam
En sık ve en tehlikeli sorun, hastanın kendini iyi hissettiği dönemde ilaçlarını bırakması. İlaç kesildiğinde nüks riski çok yüksek ve her yeni atak hastalığın kronikleşmesine katkıda bulunuyor.
2. Uyku düzeninin korunması
Uyku düzensizliği hem manik hem depresif atakların en güçlü tetikleyicilerinden biri. Düzenli uyku-uyanma saatleri ve uyku değişikliklerinin erken fark edilmesi tedavinin kritik bileşenleri.
3. Alkol ve madde kullanımından kaçınma
Alkol ve madde kullanımı atakları tetikliyor ve tedavi yanıtını belirgin ölçüde azaltıyor. Alkol depresif dönemleri derinleştirirken uyarıcı maddeler manik ataklara zemin hazırlıyor.
4. Erken uyarı işaretlerinin tanınması
Her hastanın kendine özgü nüks habercileri var. Uyku ihtiyacının azalması, harcamalarda artış, konuşma hızında değişim veya sosyal geri çekilme hasta ve ailesinin birlikte tanıması gereken işaretler; erken fark edildiğinde atak önlenebiliyor ya da hafif atlatılabiliyor.
5. Düzenli hekim kontrolü
Lityum ve valproik asit gibi ilaçlar düzenli kan düzeyi takibi ile tiroid ve böbrek fonksiyon testlerinin izlenmesini gerektiriyor.
6. Stres yönetimi ve yaşam düzeni
Düzenli fiziksel aktivite, dengeli beslenme, güçlü bir sosyal destek ağı ve stres yönetimi teknikleri tedavinin destekleyici bileşenleri.
Prof. Dr. Ensari, depresyon veya manik atak gibi duygudurum değişikliği belirtileri fark edildiğinde vakit kaybetmeden ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanına başvurulması çağrısında bulunuyor. İntihar düşünceleri yaşayan ya da kendine zarar verme riski taşıyan kişilerin hemen bir sağlık kuruluşuna veya 112 Acil Çağrı Merkezi’ne başvurması önemli.
Sık sorulan sorular
Bipolar bozukluk tedavi edilebilir mi?
Evet. Prof. Dr. Hülya Ensari’ye göre doğru ve düzenli tedaviyle hastalar üretken ve tatmin edici bir yaşam sürdürebiliyor.
Bipolar I ile Bipolar II arasındaki fark nedir?
Bipolar I’de en az bir tam manik dönem bulunurken Bipolar II’de daha hafif hipomani dönemleri ve tekrarlayan depresyon atakları görülüyor.
Bipolar bozuklukta ilaç bırakılabilir mi?
Kendini iyi hissedince ilacı bırakmak en tehlikeli hatalardan biri; nüks riskini çok artırıyor. Tedavideki her değişiklik hekimle birlikte planlanmalı.
Bipolar bozukluk için nereden destek alınabilir?
Ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanlarının yanı sıra hemen her ilde bulunan Toplum Ruh Sağlığı Merkezlerinden hizmet alınabiliyor.
