Dijital demans diye anılan unutkanlıkların önemli bir bölümü aslında hafıza kaybından değil, dikkat sorunlarından kaynaklanıyor. Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, kavramın klinik anlamdaki demansla karıştırılmaması gerektiğini vurguluyor: “Dijitalleşmenin verdiği en büyük zararlardan biri dikkatimizi bozması ve insana ‘multi-tasking’ yaptırması. Aynı anda çok şeylerle ilgileniyorum zannediyor fakat hiçbirinden bir şey öğrenemiyor, verim alamıyor.”
Dijital demans tıbbi bir tanı değil
Prof. Dr. Tarhan’a göre “dijital demans”, dijital dünyanın hafızaya etkisini çarpıcı biçimde anlatmak için kullanılan bir metafor: “Kitaplara girmemiş bir tanım aslında. Dijitalin insan hafızasına yaptığı olumsuz etkileri çarpıcı hale getirmek için biraz abartılı bir tabir. Ama gerçek payı da şöyle var; dijitalleşme ciddi şekilde insanda hafıza erozyonu yapıyor. En çok da çocuklarda.” Tarhan, “Demans değil; demans bir bunama hastalığıdır. Ama dijitalleşmenin hafıza erozyonu yaptığını söyleyebiliriz” diyor. Kavramın ayrıntısını dijital demans nedir yazımızda ele almıştık.
Unutkanlık değil, “dikkate sekonder” sorun
Tarhan, bu unutkanlıkların çoğunun dikkatten kaynaklandığını anlatıyor: “Genellikle bunlar ‘dikkate sekonder’ dediğimiz unutkanlıklar. Kişi odaklanma zorluğu yaşadığı zaman bunu unutkanlık zannediyor. Halbuki beyin odaklanıp bilgiyi kaydetmiyor.”
Dijital cihazlar ise adeta yedek beyin gibi kullanılıyor: “Yedek beyin gibi tutunca da beynin derin anlamlı kayıtlar yapan, derin öğrenme yapan alanlarını kullanmıyor. ‘Nasılsa yedek beyin var, oraya sorarım’ diyor. Cep telefonu olmadığı zaman kendi numarasını bile bazen unuttuğu oluyor insanın. Beyin ‘kullan, kaybet’ kuralına göre çalışıyor.”
Multi-tasking derin öğrenmeyi engelliyor
Bilginin kalıcı hale gelmesi için dikkatin bir süre tek noktada toplanması gerekiyor. Prof. Dr. Tarhan, “Derin öğrenmek için belli bir süre odaklanıp izole olmak gerekiyor. Böyle olduğunda beyin kimyasal kayıt yapıyor. Öbür türlü yapılan kayıt elektriksel kalıyor, kuma yazılmış gibi siliniyor. Derin öğrenmede ise taşa yazılmış gibi kalıcı oluyor” diyor.
Kes-yapıştır bilginin de öğrenme sağlamadığını vurgulayan Tarhan, “Trafik polisi gibi bilgileri gönderip aktardığı zaman beyin bir şey öğrenmiyor. Öğrenebilmesi için muhakkak anlayıp, yorumlayıp, anlatmak gerekiyor” diyor. Muhakemenin de dijital dünyaya bırakılmasının zihinsel tembelleşmeye yol açabileceğini ekliyor.
Dikkat süresi 3-4 dakikaya indi
Sürekli kaydırmaya dayalı sosyal medya kullanımı odaklanmayı zorlaştırıyor. Tarhan’a göre geçmişte sınıfta öğrencilerin dikkati yaklaşık 14-15 dakika sonra dağılırken bugün bu süre bazı durumlarda 3-4 dakikaya kadar gerileyebiliyor. “Derin odaklanma kaybının olması bir insanın hayatındaki en büyük öğrenme yetisinin kaybolması demektir” diyor. Algoritmaların da kişinin zaaflarını öğrenerek içerik sunduğunu hatırlatıyor.
Teknoloji amacı olmayan insanı esir alır
Prof. Dr. Tarhan teknoloji karşıtlığının doğru olmadığını vurguluyor: “Teknoloji bizzat tarafsızdır. İyi amaçla, amacı olan bir kimseye yardım eder, araç olur. Hayatını kolaylaştırır ama amacı olmayan bir kimseyi esir alır, köleleştirir.” Dijital dünyayı haz ve eğlence yerine bir amaca hizmet edecek şekilde kullananlar için belleğin zarar görmediğini söylüyor.
Tarhan, ailelere haftanın belli bir günü dijital detoks öneriyor: “Herkes telefonu bırakacak, beraber bir saat iki saat kitap okuyacak.” Uyku öncesinde ekranın bırakılmasını da öneren Tarhan, yapay zekayla yapılan ödevler için bazı öğretim üyelerinin elle yazma yöntemine döndüğünü, bunun da yazma becerisine katkı sağladığını belirtiyor.
Sık sorulan sorular
Dijital demans gerçek bir hastalık mı?
Prof. Dr. Nevzat Tarhan’a göre hayır; tıbbi bir tanı değil, metafor. Ancak dijitalleşmenin hafıza erozyonuna yol açtığını söylemek mümkün.
Telefon kullanımı unutkanlık yapar mı?
Unutkanlıkların çoğu dikkatten kaynaklanıyor; odaklanamayan beyin bilgiyi kaydetmiyor. Cihazları yedek beyin gibi kullanmak da bazı bilgileri hatırlama ihtiyacını azaltıyor.
Multi-tasking neden zararlı?
Aynı anda pek çok işle ilgilenmek derin öğrenmeyi engelliyor; bilgi kalıcı kayda dönüşmeden siliniyor.
Dijital demanstan korunmak için ne yapılabilir?
Teknolojiyi amaca yönelik kullanmak, haftada bir gün aile olarak dijital detoks yapmak ve uyku öncesinde ekranı bırakmak öneriliyor.
Kaynaklar
- Üsküdar Haber Ajansı: Dijitalleşme hafızayı değil, önce dikkati vuruyor (DOI: 10.32739/uha.id.94484)
