Öz şefkat, modern yaşamın bireylerden güçlü, üretken ve dayanıklı olmalarını beklediği bir dönemde çoğu zaman unutulan bir beceri. Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikolog İpek Erol, “Öz şefkat, bireyin zorlandığı anlarda kendisine karşı yargılayıcı değil; anlayışlı, kapsayıcı ve destekleyici bir tutum geliştirebilmesidir” diyor. Erol’a göre öz şefkat doğuştan gelmiyor, geliştirilebiliyor ve öz şefkat düzeyi yüksek kişiler stresle daha etkili baş edebiliyor.
Öz şefkat zor anlarda kendine destek olmak
Erol, beklentiler artarken insanların kendilerine karşı daha anlayışlı olmaları gerektiği gerçeğinin çoğu zaman göz ardı edildiğini söylüyor: “Hata yaptığında kendini sertçe eleştirmek yerine, yaşanan deneyimi insan olmanın doğal bir parçası olarak görebilmeyi içerir. Bu yaklaşım, özellikle Kristin Neff’in çalışmalarıyla psikoloji alanında kavramsallaşmış ve bilimsel olarak ölçülebilir hale gelmiştir.”
Erol’a göre araştırmalar, öz şefkat düzeyi yüksek bireylerin depresyon ve anksiyete belirtilerini daha az yaşadığını, stresle daha etkili baş edebildiğini ve psikolojik dayanıklılıklarının daha yüksek olduğunu gösteriyor. Öz şefkat, kişiyi sorumluluklardan geri çeken bir rahatlık değil; zorlayıcı deneyimlerle daha sağlıklı bir iç ilişki kurabilme kapasitesi. Kendine iyi davranmanın etkilerini kendine iltifat etmek psikolojik dayanıklılığı güçlendiriyor yazımızda da ele almıştık.
Özsaygı ile öz şefkat arasındaki fark
Klinik Psikolog Erol, sık karıştırılan iki kavramı şöyle ayırıyor: “Özsaygı, bireyin kendini değerli hissetmesinden temel alır ancak çoğu zaman başarı, performans ve başkalarıyla kıyaslama üzerinden şekillenir. Kişi kendini değerli ve başarılı hissettiğinde artar, olası bir başarısızlıkta ise daha kırılgan hale gelir. Öz şefkat ise koşulsuzdur. Özsaygı ‘iyiyim çünkü başardım’ derken; öz şefkat ‘zorlanıyorum ama yine de değerliyim’ diyebilmeyi mümkün kılar. Bu yönüyle öz şefkat, psikolojik sağlamlık açısından daha sürdürülebilir bir iç dayanak sunar.”
Öz şefkat nasıl geliştirilir?
Erol’a göre ilk adım kişinin kendi iç sesiyle temas etmesi: “Zor bir anda kendimize söylediğimiz cümleleri fark etmek önemli bir başlangıçtır. Aynı durumu yaşayan bir yakınımıza söylemeyeceğimiz sözleri kendimize söylüyorsak, burada şefkat yerine eleştiri devrededir. Kişinin kendisine şefkat geliştirmesi için; duyguları bastırmadan fark etmesi, hata anlarında ‘yalnız değilim’ düşüncesini hatırlaması, kendine karşı kullandığı dili yumuşatması ve bedensel regülasyonu destekleyen nefes ve farkındalık egzersizlerinden yararlanması etkili adımlardır.”
Kendine yumuşak olmak zayıflık sanılıyor
Pek çok kişi için öz şefkat düşündüğünden daha zor. Erol, “Bunun temel nedenlerinden biri, ‘kendine karşı yumuşak olmanın zayıflık olduğu’ inancıdır. Özellikle eleştirel ebeveyn tutumlarıyla büyüyen bireylerde, sert iç ses bir motivasyon kaynağı gibi algılanabilir” diyor. Travmatik yaşam deneyimleri, olumsuz düşünce kalıpları ve mükemmeliyetçilik de önemli engeller arasında.
Erol, terapide sık görülen bir duruma dikkat çekiyor: “Kişi kendine şefkat göstermeye başladığında önce rahatsızlık hisseder. Bu durum yanlış bir şey yapıldığını değil, alışılmamış ama iyileştirici bir alana girildiğini gösterir.”
Çocuklar öz şefkati yetişkinlerden öğreniyor
Erol’a göre öz şefkat erken yaşta öğrenilebilen ve yaşam boyu koruyucu etkisi olan bir beceri: “Çocuklar için en güçlü öğretici, yetişkinlerin kendi hatalarına nasıl yaklaştıklarıdır. Ebeveynin ‘ben de hata yaptım ama bunu telafi edebilirim’ diyebilmesi, çocuğa güçlü bir iç mesaj verir.” Gençlerde ise öz şefkat sosyal karşılaştırma ve yetersizlik duygularına karşı önemli bir denge unsuru.
Sık sorulan sorular
Öz şefkat nedir?
Klinik Psikolog İpek Erol’a göre kişinin zorlandığı anlarda kendisine karşı yargılayıcı değil; anlayışlı, kapsayıcı ve destekleyici bir tutum geliştirebilmesi.
Öz şefkat ile özsaygı aynı şey mi?
Hayır. Özsaygı başarı ve kıyaslamaya bağlıyken öz şefkat koşulsuz; başarısızlık anında da kişinin kendisiyle bağını korumasını sağlıyor.
Öz şefkat nasıl geliştirilir?
Kendine söylenen cümleleri fark etmek, duyguları bastırmamak, “yalnız değilim” düşüncesini hatırlamak, iç dili yumuşatmak ve nefes-farkındalık egzersizleri yapmak önerilen adımlar.
Kendine şefkat göstermek neden zor gelir?
Kendine yumuşak olmanın zayıflık olduğu inancı, eleştirel ebeveyn tutumları, travmatik deneyimler ve mükemmeliyetçilik başlıca engeller.
