Demans riski, fiziksel aktiviteden sosyal yaşama, kronik hastalıkların kontrolünden hava kirliliğine kadar pek çok değiştirilebilir faktörden etkileniyor. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), demans riskini azaltmaya yönelik rehberinin güncellenmiş ikinci baskısını yayımladı. Yeditepe Üniversitesi Hastaneleri Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Canan Aykut Bingöl, demansın kesin bir tedavisinin bulunmadığını hatırlatarak yaşam boyu sürdürülen koruyucu alışkanlıkların riski azaltmada kritik rol oynadığını vurguluyor.
Demans görülme sıklığının artması bekleniyor
Yaşlanan nüfusla birlikte demans giderek daha önemli bir halk sağlığı sorunu haline geliyor. Prof. Dr. Bingöl, 2021 itibarıyla dünyada yaklaşık 57 milyon kişinin demansla yaşadığını ve bu kişilerin büyük bölümünün düşük ve orta gelirli ülkelerde bulunduğunu hatırlatıyor. Demansı tamamen durduran ya da geri çeviren bir tedavi henüz bulunmuyor.
Prof. Dr. Bingöl, “Bu nedenle yaşam boyu uygulanabilecek koruyucu stratejiler, gelecekte demans görülme sıklığını azaltmada en etkili yaklaşım olarak kabul ediliyor. Risk faktörlerinin önemli bir bölümü değiştirilebilir özellik taşıyor ve bunların erken dönemde kontrol altına alınması büyük önem taşıyor” diyor.
DSÖ rehberine yeni risk faktörleri eklendi
Prof. Dr. Bingöl’e göre 2019’da yayımlanan ilk rehberin ardından hazırlanan ikinci baskı, son yıllardaki bilimsel veriler doğrultusunda önemli ölçüde genişletildi. Güncellenen rehberde HIV, inme ve travmatik beyin hasarı başta olmak üzere sekiz yeni risk faktörü yer alırken mevcut sekiz risk faktörüne ilişkin kanıtlar da yeniden değerlendirildi. Rehberdeki öneriler üç ana başlıkta toplanıyor:
- Sağlıklı yaşam alışkanlıklarının desteklenmesi,
- Demans riskiyle ilişkili sağlık sorunlarının etkin yönetimi,
- Çevresel risk faktörlerinin azaltılması.
Fiziksel aktivite ve sosyal yaşam koruyucu
Prof. Dr. Bingöl, rehberde özellikle düzenli fiziksel aktivite, bilişsel egzersizler ve sosyal yaşamın sürdürülmesinin öne çıktığını belirtiyor: “Normal bilişsel işlevlere veya hafif bilişsel bozukluğa sahip yetişkinlerde bilişsel eğitim programları ve sosyal etkinliklere katılım öneriliyor. Düzenli fiziksel aktivite ise demans riskini azaltmada en güçlü bilimsel kanıtlarla desteklenen uygulamalar arasında yer alıyor.”
Kronik hastalıkların kontrolü büyük önem taşıyor
Rehberde yalnızca yaşam tarzına değil, kronik hastalıkların kontrolüne de dikkat çekiliyor. Prof. Dr. Bingöl’e göre hipertansiyon, diyabet, obezite, kolesterol yüksekliği, işitme kaybı, uyku bozuklukları ve depresyonun uygun şekilde yönetilmesi koruyucu etki gösteriyor. Sigaranın bırakılması güçlü bir öneri olarak yer alırken alkolün sınırlandırılması ve sağlıklı beslenme de riski azaltmaya katkı sağlıyor. Beslenmenin rolüne dair Zeytinyağı demans riskini azaltıyor başlıklı yazımıza da göz atabilirsiniz.
Çevresel faktörler de etkili
Prof. Dr. Bingöl’ün aktardığına göre yeni rehberde çevresel risk faktörlerine ilk kez daha geniş yer veriliyor; özellikle uzun süre hava kirliliğine maruz kalmak, demans gelişimi açısından önemli risk faktörlerinden biri olarak değerlendiriliyor.
Demans riskini azaltmak için 7 öneri
Prof. Dr. Canan Aykut Bingöl’ün günlük yaşam için önerileri şöyle:
- Düzenli fiziksel aktivite yapın.
- Sosyal yaşamın içinde kalın, sosyal ilişkilerinizi sürdürün.
- Tansiyon, diyabet ve kolesterol gibi kronik hastalıklarınızı kontrol altında tutun.
- Sigara kullanmayın, alkol tüketimini sınırlandırın.
- Akdeniz tipi dengeli ve sağlıklı beslenin.
- İşitme ve görme kayıplarını ihmal etmeyin, gerektiğinde tedavi olun.
- Düzenli ve kaliteli uyuyun, beyin sağlığını destekleyen alışkanlıklar edinin.
Sık sorulan sorular
Demans riski azaltılabilir mi?
Evet. Risk faktörlerinin önemli bir bölümü değiştirilebilir. Düzenli fiziksel aktivite, sosyal yaşam, kronik hastalıkların kontrolü ve sigaranın bırakılması riski azaltmaya yardımcı olabilir.
Demansın kesin tedavisi var mı?
Prof. Dr. Bingöl’e göre demansı tamamen durduran ya da geri çeviren kesin bir tedavi henüz bulunmuyor; bu nedenle koruyucu stratejiler öne çıkıyor.
DSÖ rehberinde hangi yeni risk faktörleri var?
Güncellenen rehberde HIV, inme ve travmatik beyin hasarı başta olmak üzere sekiz yeni risk faktörü yer alıyor. Hava kirliliği gibi çevresel faktörlere de daha geniş yer veriliyor.
İşitme kaybı demansla ilişkili mi?
Rehberde işitme kaybının uygun şekilde yönetilmesinin koruyucu etkisine dikkat çekiliyor. Bu nedenle işitme ve görme kayıplarının ihmal edilmemesi öneriliyor.
Kaynaklar
- Dünya Sağlık Örgütü: Risk reduction of cognitive decline and dementia, WHO guidelines, second edition
- T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü: Demans
