Uyku sorunu yaşayanların önemli bir kısmı çareyi reçetesiz ulaşılabilen melatonin takviyelerinde arıyor. Moodist Psikiyatri ve Nöroloji Hastanesi Psikiyatri Uzmanı Dr. Merve Gümüşay ise melatoninin klasik uyku ilaçlarından farklı olsa da biyolojik olarak etkili bir hormon olduğunu hatırlatıyor ve uyarıyor: “Doğal” ya da “bitkisel” diye pazarlanması, gelişigüzel kullanılabileceği anlamına gelmiyor.
Sağlık Bakanlığı’nın “Türkiye’de Sağlığın Geliştirilmesi Araştırma Raporu” verilerine göre araştırmaya katılan 18 yaş ve üzerindeki bireylerin yüzde 23,7’si uyku sorunu yaşadığını bildirdi. Uyku sorunu yaşayanlar arasında “az uyuma” yüzde 50,3, “uykuya dalmada sorun yaşama” yüzde 24,3, “hiç uyuyamama” ise yüzde 16 olarak belirtildi.
Uyku sorunu yaşayanların yeni adresi: Melatonin
Dr. Gümüşay, melatonin kullanımının giderek yaygınlaştığını söylüyor:
“Uyku sorunlarının gündelik yaşamı etkilemesiyle birlikte melatonin kullanımı da giderek yaygınlaşıyor. Reçetesiz ya da internet üzerinden kolayca ulaşılabilmesi, vücutta doğal olarak bulunan bir hormon olması ve ‘doğal uyku desteği’ şeklinde sunulması ise melatoninin tamamen zararsız olduğu düşüncesini güçlendirebiliyor.”
Uzmana göre melatonin doğru kişide, doğru zamanda ve uygun dozda kullanıldığında bazı uyku sorunlarında yardımcı olabilir. “Ancak her uyku problemi için geçerli, evrensel bir ‘uyku ilacı’ olarak görülmemeli.”
Melatonin nedir, vücutta nasıl çalışır?
Melatonin, başlıca beyindeki epifiz bezinden salgılanan ve vücuda “gecenin başladığını” bildiren bir hormon. Karanlıkla birlikte düzeyi yükselir, sabah ışığıyla azalır. Böylece uyku-uyanıklık döngüsünün ve yaklaşık 24 saatlik biyolojik saatin, yani sirkadiyen ritmin düzenlenmesine katkıda bulunur.
Dr. Gümüşay, melatonini güçlü bir sakinleştirici ya da kişiyi doğrudan uyutan bir ilaçtan çok, beynin zamanlama sistemini etkileyen biyolojik bir sinyal olarak değerlendirmek gerektiğini belirtiyor. Bu yüzden yalnızca alınan miktar değil, hangi saatte alındığı da önemli. Yanlış zamanda alınan melatonin beklenen etkiyi göstermeyebilir, hatta biyolojik saati istenmeyen bir yöne kaydırabilir.
Melatonin hangi durumlarda işe yarar?
Dr. Gümüşay’a göre melatonin özellikle jet-lag, gecikmiş uyku-uyanıklık fazı bozukluğu ve bazı sirkadiyen ritim bozukluklarında yararlı olabiliyor. Uykusuzluk üzerindeki etkisi ise kişiye, yaşa ve kullanılan preparata göre değişebiliyor.
Kronik uykusuzlukta temel yaklaşım yalnızca takviye kullanmak değil. Uyku alışkanlıklarının düzenlenmesi ve uykusuzluk için bilişsel davranışçı terapi, kronik uykusuzluğun temel tedavi yaklaşımları arasında yer alıyor. Bu nedenle melatonin, altta yatan sorunun araştırılmasının ya da gerekli tedavinin yerine geçirilmemeli. Vardiyalı çalışanlarda melatonin dengesinin nasıl bozulduğunu merak ediyorsanız melatonin ve vardiyalı çalışma yazımıza göz atabilirsiniz.
Melatonin bağımlılık yapar mı?
Dr. Gümüşay, mevcut bilgilere göre melatoninin benzodiazepinler, bazı uyku ilaçları, alkol ya da opioidler gibi klasik bağımlılık tablosuyla ilişkilendirilen bir madde olmadığının altını çiziyor. Kontrollü çalışmalarda uzatılmış salımlı melatoninin aylarca kullanımının ardından belirgin tolerans, yoksunluk sendromu ya da “rebound uykusuzluk” gösterilmemiş.
Ancak önemli bir ayrım var: Kişinin “Melatonin almadan uyuyamam” düşüncesi geliştirmesi, fiziksel bağımlılıktan çok psikolojik bir alışkanlık ya da güvence davranışı olabilir. İlaç bırakıldığında eski uykusuzluğun geri gelmesi de her zaman yoksunluk anlamına gelmiyor; çoğu zaman başlangıçtaki uyku probleminin sürdüğünü gösteriyor.
Laboratuvardaki etki, insanda kanıtlanmış yarar değil
Melatonin son yıllarda antioksidan özellikleri ve başka biyolojik etkileri nedeniyle de gündemde. Laboratuvar ve hayvan çalışmalarında serbest radikalleri etkisizleştirebildiği, antioksidan sistemleri destekleyebildiği ve bağışıklık yanıtını düzenleyebildiği gösterilmiş durumda. Enflamasyon, metabolizma, cilt sağlığı ve kemik iyileşmesi gibi farklı alanlarda da araştırmalar sürüyor.
Ancak Dr. Gümüşay’a göre melatoninin bağışıklığı güçlendirmek, kilo vermek, kemikleri korumak, yaşlanmayı geciktirmek ya da organ hastalıklarını önlemek amacıyla sağlıklı kişilerce rutin kullanılmasını destekleyen yeterli klinik kanıt yok. Başka bir deyişle, “umut verici biyolojik etki” ile “insanlarda kanıtlanmış sağlık yararı” birbirinden ayrılmalı.
Melatoninin yan etkileri neler?
“Doğal” olması, melatoninin hiçbir yan etkisi olmadığı anlamına gelmiyor. Çoğu yetişkinde kısa süreli kullanımda iyi tolere edilse de şu etkiler görülebiliyor:
- Sabah sersemliği ve gün içinde uykululuk
- Baş ağrısı
- Baş dönmesi
- Bulantı ve karın rahatsızlığı
- Canlı ya da rahatsız edici rüyalar
Daha seyrek olarak tansiyon düşüklüğü, kusma, karın krampları, huzursuzluk, sinirlilik, kısa süreli kaygı artışı, oryantasyon bozukluğu ve vücut sıcaklığında düşme de bildirilebiliyor. Gece alınan melatoninin etkisi sabaha uzarsa araç kullanırken, dikkat gerektiren işlerde ve düşme riski açısından dikkatli olmak gerekiyor.
Yaş ilerledikçe melatoninin vücuttan atılımı yavaşlayabildiği için ileri yaştakilerde, çoklu ilaç kullananlarda, tansiyon düşüklüğü ya da denge sorunu olanlarda gündüz uykululuğu ve düşme riski daha da önem kazanıyor. En sık yapılan hatalardan biri de etki görülmediğinde dozu kendiliğinden artırmak. Dr. Gümüşay, yüksek dozların uzun süreli kullanımına ilişkin güvenlik bilgilerinin sınırlı olduğunu vurguluyor; “İşe yaramadı, daha fazlasını alayım” yaklaşımı doğru değil. Melatoninin güvenliği ve kullanımına dair ayrıntılı bilgi ABD Ulusal Tamamlayıcı ve Bütünleştirici Sağlık Merkezi’nin (NCCIH) rehberinde de yer alıyor.
Alkol ve farklı ilaçlarla kullanıma dikkat
Dr. Gümüşay şu uyarılarda bulunuyor:
“Melatonin, alkol ve diğer uyku ilaçlarıyla birlikte kullanıldığında uyku hali ve dikkat bozukluğunu artırabilir. Bunun yanı sıra bazı kan sulandırıcılar, epilepsi ilaçları, bağışıklık sistemini etkileyen tedaviler ve bazı antidepresanlarla etkileşim ihtimali bulunuyor. Karaciğer hastalığı olanlarda melatoninin vücuttan temizlenmesi yavaşlayabilir. Böbrek yetmezliğindeki etkileri konusunda ise yeterli veri bulunmuyor. Gebelik ve emzirme döneminde de güvenlilik verilerinin sınırlı olması nedeniyle hekim değerlendirmesi önem taşıyor. Epilepsi, otoimmün hastalık, ciddi karaciğer veya böbrek hastalığı bulunan kişilerin de melatonin kullanmadan önce bireysel değerlendirme yaptırması gerekiyor.”
Uykusuzluk mu, başka bir sorunun belirtisi mi?
Dr. Gümüşay’ın dikkat çektiği en önemli noktalardan biri, uykusuzluğun bazen başka bir psikiyatrik ya da fiziksel sorunun belirtisi olabilmesi. Depresyon, kaygı bozuklukları, bipolar bozukluk, madde kullanımı, huzursuz bacak sendromu, uyku apnesi, tiroit hastalıkları ya da kullanılan bazı ilaçlar uyku problemlerinin altında yatabiliyor.
Uyku ihtiyacının belirgin biçimde azalmasına rağmen kişi kendini aşırı enerjik hissediyorsa, hızlı konuşuyor ve düşünceleri hızlanıyorsa durum yalnızca “uyuyamıyorum” diye değerlendirilmemeli; bu belirtiler mani ya da hipomaniyle ilişkili olabilir. Yalnızca melatoninle belirtileri bastırmaya çalışmak, altta yatan durumun değerlendirilmesini geciktirebilir.
Melatonin hakkında sık sorulan sorular
Melatonin ne zaman alınmalı?
Dr. Merve Gümüşay’a göre melatonin biyolojik saati etkileyen bir sinyal olduğu için alım zamanı en az doz kadar önemli. Yanlış saatte alındığında etkisiz kalabilir ya da biyolojik saati kaydırabilir; bu yüzden hekime danışmak gerekir.
Melatonin bağımlılık yapar mı?
Mevcut bilgilere göre melatonin klasik bağımlılık yapan maddelerden değil. Ancak “melatoninsiz uyuyamam” düşüncesi psikolojik bir alışkanlığa dönüşebilir.
Melatonin her gün kullanılabilir mi?
Yüksek dozların uzun süreli kullanımına ilişkin güvenlik bilgileri sınırlı. Kronik uykusuzlukta temel tedavi uyku alışkanlıklarının düzenlenmesi ve bilişsel davranışçı terapidir; melatonin bunların yerine geçmemeli.
Kimler melatonin kullanmadan önce doktora danışmalı?
Gebeler ve emzirenler, kan sulandırıcı, epilepsi ilacı ya da antidepresan kullananlar ile epilepsi, otoimmün hastalık, ciddi karaciğer veya böbrek hastalığı olanlar mutlaka hekime danışmalı.
Kaynaklar:
- T.C. Sağlık Bakanlığı, Türkiye’de Sağlığın Geliştirilmesi Araştırma Raporu
- NCCIH, Melatonin: What You Need To Know
