Otizm spektrum bozukluğu, sosyal iletişim ve etkileşimde güçlüklerle birlikte tekrarlayıcı davranışlar ve duyusal farklılıklarla kendini gösterebilen nörogelişimsel bir durum. Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Çocuk ve Ergen Psikiyatri Uzmanı Dr. Öğr. Üyesi Melek Gözde Luş’a göre ilk belirtiler yaklaşık 1,5 yaşından itibaren fark edilebiliyor. Luş, çocuğun ismiyle seslenildiğinde bakmamasının erken dönemde dikkat çekebilen işaretlerden biri olduğunu vurguluyor.
Otizm spektrum bozukluğu nedir?
Luş, otizmin bugün tek bir tablo yerine farklı özellik ve düzeylerin bir arada bulunduğu bir spektrum olarak ele alındığını anlatıyor: “Günümüzde otizm, tek bir tablo yerine farklı özellik ve düzeylerin bir arada bulunduğu ‘otizm spektrum bozukluğu’ kavramıyla ele alınıyor.” Geçmişte Asperger sendromu ve atipik otizm gibi ayrı tanılarla ifade edilen bazı durumlar da artık bu spektrum içinde değerlendiriliyor. Spektrumda özellikle sosyal iletişim ve etkileşim alanındaki güçlükler ön plana çıkıyor.
İlk belirtiler 1,5 yaş civarında görülebiliyor
Luş, erken dönemde dikkat edilmesi gereken işaretleri şöyle sıralıyor: “Çocuğun sosyal etkileşimde zorlanması, sosyal gülümsemeye karşılık vermemesi, ismiyle seslenildiğinde bakmaması veya seslenmeye tepki vermemesi erken dönemde dikkat çekebilen belirtiler arasında yer alıyor.”
Bunlara ek olarak çocuğun ebeveyniyle oynanan “ce-ee” gibi karşılıklı oyunlara katılmaması, bir nesne ya da yöne işaret edildiğinde oraya bakmaması ve çevresindeki kişi ya da olaylara beklenen düzeyde ilgi göstermemesi de değerlendirilmesi gereken işaretler arasında. Erken dönem işaretlerine dair daha fazlası için çocuklarda otizm belirtileri yazımızı okuyabilirsiniz.
Dil gelişimindeki farklılıklar
Otizm spektrumunda dil gelişimi farklı şekillerde etkilenebiliyor. Luş, “Çocuğun hiç konuşmaması, konuşmanın yaşıtlarına göre gecikmesi veya konuşma gelişmiş olsa bile dilin sosyal iletişim amacıyla uygun şekilde kullanılmaması görülebiliyor” diyor.
Ergenlik ve yetişkinlikte ise farklı güçlükler öne çıkabiliyor: “Mecazları anlamakta zorlanma, sosyal iletişimi kendiliğinden başlatamama ve farklı sosyal ortamlara uygun dil kullanımı konusunda güçlük yaşama gibi durumlar da görülebiliyor. Bu özelliklerin görülme biçimi ve şiddeti, otizm spektrumundaki bireyler arasında farklılık gösterebiliyor.”
Tekrarlayıcı davranışlar ve duyusal hassasiyetler
Otizmin bir diğer temel özelliği davranışsal farklılıklar. Tekrarlayıcı hareketler ve basmakalıp davranışlar bunların başında geliyor. Luş, duyusal uyaranlara karşı aşırı hassasiyet (hipersensitivite) ya da beklenenden az tepki verme (hiposensitivite) görülebildiğini belirtiyor: “Ses, ışık, dokunma veya diğer duyusal uyaranlara verilen tepkiler bireyden bireye değişebiliyor. Bu nedenle otizm spektrum bozukluğunun tek tip bir görünümünün olmadığı unutulmamalı.”
Luş’a göre erken dönemde fark edilen sosyal iletişim, dil gelişimi ve davranış farklılıklarının uygun şekilde değerlendirilmesi, çocuğun ihtiyaçlarının belirlenmesi ve gelişiminin desteklenmesi açısından önem taşıyor.
Sık sorulan sorular
Otizm belirtileri kaç yaşında başlar?
Dr. Öğr. Üyesi Melek Gözde Luş’a göre bazı belirtiler yaklaşık 1,5 yaşından itibaren fark edilebiliyor.
İsmine tepki vermeyen çocuk otizmli midir?
Tek başına tanı koydurmaz, ancak ismiyle seslenildiğinde bakmamak otizmde erken dönemde dikkat çekebilen işaretlerden biri. Bu tür farklılıklar fark edildiğinde çocuğun bir uzman tarafından değerlendirilmesi önemli.
Asperger sendromu otizm spektrumuna dahil mi?
Evet. Geçmişte Asperger sendromu ve atipik otizm gibi ayrı tanılarla ifade edilen durumlar artık otizm spektrum bozukluğu içinde değerlendiriliyor.
Otizmde duyusal hassasiyet nasıl görülür?
Ses, ışık ya da dokunma gibi uyaranlara aşırı tepki verme ya da beklenenden az tepki verme şeklinde görülebiliyor ve bireyden bireye değişiyor.
