Komşuluk ilişkileri apartman ve site yaşamıyla birlikte giderek yüzeyselleşiyor. Üsküdar Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nden Prof. Dr. Ebulfez Süleymanlı, “İnsanlar artık komşularını tanımamakta ve karşılıklı etkileşimde bulunmamaktadır” diyor ve Areda Survey’in 2024’te Türkiye genelinde yaptığı araştırmaya dikkat çekiyor: Katılımcıların yüzde 63,3’ü komşuluk ilişkilerinin eskisi kadar güçlü olmadığını, yüzde 31,2’si ise bu ilişkilerin tamamen sona erdiğini düşünüyor.
Komşuluk, coğrafi değil sosyal bir yakınlık
Prof. Dr. Süleymanlı’ya göre komşuluk, insanların yaşadıkları çevrede birbirleriyle kurdukları sosyal ilişkileri ifade ediyor: “Bu ilişkiler, duygusal destek, yardımlaşma, güven ve karşılıklı sorumluluk gibi unsurlarla şekillenir. Komşuluk, yalnızca coğrafi bir yakınlık değil, aynı zamanda sosyal, kültürel ve psikolojik bağların oluşturduğu bir kavramdır.”
Geleneksel toplumlarda komşuluğun güçlü bir sosyal ağ oluşturduğunu belirten Süleymanlı, “İnsanlar, komşularıyla sürekli etkileşimde bulunur, karşılıklı yardımlaşır ve güvenlik konusunda birbirlerine destek olurlardı. Komşuluk ilişkileri, aynı zamanda psikolojik destek sağlamak ve aidiyet duygusu açısından da büyük bir işlev görürdü” diyor.
Şehirleşme ve bireyselleşme komşuluk ilişkilerini dönüştürdü
Prof. Dr. Süleymanlı’ya göre şehirleşme insanları fiziksel olarak birbirinden uzaklaştırdı, yüksek katlı binalarda yaşayanlar arasında komşuluk bağları zayıfladı: “Bireyselleşme eğilimleri, kişisel alanın ve mahremiyetin artmasına neden olmuş, komşularla etkileşimde bulunma isteği azalmıştır. Komşuluk gürültüsü gibi sorunlar da komşuların birbirlerinden uzaklaşmasına neden olmaktadır. Yalnızlık ve güven kaybı, sadece Batı toplumlarına ait bir sorun olmaktan çıkmış, küresel bir problem haline gelmiştir.”
Apartman kültürü ve site yaşamının fiziksel yakınlık sağlasa da sosyal etkileşimi azalttığını belirten Süleymanlı, “İnsanlar daha çok kendi özel alanlarına çekildi ve komşularla yalnızca ihtiyaç duyduklarında iletişim kurmaya başladı. Site yaşamındaki ortak alanlar insanların bir araya gelmesini hedeflese de bu alanlarda bile ilişkiler yüzeysel kaldı” diyor. Benzer bir dönüşümün çarşı esnafı arasında da yaşandığını, alışveriş merkezlerinin yaygınlaşmasıyla esnaf komşuluğunun daha işlevsel ve çıkar odaklı hale geldiğini ekliyor. Mahalle kültürünün kent sağlığına etkisini sağlıklı kent ve mahalle haberimizde de ele almıştık.
“Komşu komşunun külüne muhtaç” anlayışı zayıfladı
Prof. Dr. Süleymanlı, zor zamanlarda maddi ve manevi yardımlaşmaya dayanan geleneksel komşuluk anlayışının özellikle büyük şehirlerde nadir görülür hale geldiğini söylüyor. Büyük şehirlerde komşuluğun bazen sosyal statüyle de ilişkilendirildiğine dikkat çeken Süleymanlı’ya göre yüksek gelir gruplarının yaşadığı yerlerde ilişkiler daha yüzeysel ve rekabetçi hale gelebiliyor; komşuluk “yardımlaşma” ve “paylaşma”dan çok “toplumsal görünürlük” üzerinden şekilleniyor.
Mahremiyetin giderek daha değerli hale geldiğini de belirten Süleymanlı, “Çat kapı misafirlik anlayışı da neredeyse tamamen kaybolmuştur. Eskiden komşular birbirlerine rahatlıkla misafir olabiliyorken, günümüzde izinsiz ziyaretler genellikle hoş karşılanmamaktadır” diyor.
WhatsApp grupları kolaylık da getiriyor gerginlik de
Dijital çağın komşuluğu sanal ortamda yeniden şekillendirdiğini belirten Prof. Dr. Süleymanlı’ya göre WhatsApp grupları ve çevrim içi forumlar, komşuların bilgi paylaşmasını ve güvenlik sorunları ya da acil durumlarda ortak çözüm üretmesini sağlıyor. Ancak sanal komşuluklar geleneksel ilişkilerin sıcaklığını yansıtamıyor; bir bilgi paylaşımı ya da yorum, komşular arasında istenmeyen gerginliklere de yol açabiliyor.
Bir selam bile hayati önem taşıyor
Türk toplumunda, hatta metropollerde bile sıcak ve dayanışmacı komşuluk ilişkilerini sürdürenlerin hala var olduğunu belirten Prof. Dr. Süleymanlı, özellikle mahalle kültürünün güçlü olduğu yerlerde ve küçük apartmanlarda güven ve yardımlaşmanın önemini koruduğunu söylüyor. Süleymanlı, “Sosyal izolasyonun arttığı günümüzde, komşuluk ilişkileri yalnızlıkla başa çıkmak adına önemli bir araç olabilir. Basit bir selam bile bu ilişkileri güçlendiren etkili bir adım olabilir. Özellikle yalnız yaşayan yaşlılar veya çocuklu aileler için komşular arasında sıcak bir selam bile hayati önem taşır” diyerek sözlerini tamamlıyor.
Sık sorulan sorular
Türkiye’de komşuluk ilişkileri zayıfladı mı?
Areda Survey’in 2024 araştırmasına göre katılımcıların yüzde 63,3’ü komşuluk ilişkilerinin eskisi kadar güçlü olmadığını, yüzde 31,2’si tamamen sona erdiğini düşünüyor.
Komşuluk ilişkileri neden zayıflıyor?
Prof. Dr. Ebulfez Süleymanlı’ya göre şehirleşme, bireyselleşme, mahremiyetin artması ve dijitalleşme bu dönüşümün başlıca nedenleri.
Komşuluk yalnızlığa iyi gelir mi?
Süleymanlı’ya göre komşuluk ilişkileri, sosyal izolasyonun arttığı günümüzde yalnızlıkla başa çıkmada önemli bir araç olabilir.
Komşuluk ilişkileri nasıl güçlendirilir?
Yüz yüze etkileşimi teşvik etmek ve basit bir selamla başlamak ilk adımlar arasında.
