Meditasyon, dua ve zikir gibi manevi pratikler, zihni geçmiş ve gelecek kaygılarından uzaklaştırıp şimdiye odaklıyor. Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Klinik Psikolog Uluğ Çağrı Beyaz, 21 Mayıs Dünya Meditasyon Günü kapsamında bu uygulamaların sinir sistemini yatıştırarak stres tepkisini azaltabildiğini söylüyor. Beyaz, manevi pratiklerin tek başına tedavi yerine geçmediğini, yoğun psikolojik sorunlarda psikoterapi ve tıbbi destekle birlikte ele alınması gerektiğini de vurguluyor.
Manevi pratikler zihni şimdiye sabitliyor
Meditasyon, dua ve zikrin dışarıdan bakıldığında birbirinden çok farklı kültürel ritüeller gibi göründüğünü belirten Beyaz, “Oysa psikolojik zeminde hepsi zihni o yorucu geçmiş veya gelecek sarmalından çekip çıkaran, şimdiye sabitleyen müthiş birer farkındalık pratiğidir” diyor.
Beyaz, sürekli konuşan eleştirel iç sese ve otomatik düşüncelere dikkat çekiyor: “Dua veya zikir, o sesten çıkıp yükü daha büyük bir güce devretmemizi sağlıyor. Çoğu zaman o derin yalnızlık hissini de bu vesileyle kırabilmek mümkün olabiliyor. İster inanç temelli olsun ister kültürel, bunları genellikle tevekkül şemsiyesi altında toplayabiliriz. Çünkü beynin neresine dokunduklarına baktığımızda, kökenleri ne olursa olsun sinir sistemimizde yarattıkları o regüle edici, yatıştırıcı etki neredeyse aynı.”
Vagus siniri, amigdala ve prefrontal korteks
Bu uygulamaların zihinsel rahatlamayı nasıl sağladığını anlatan Beyaz’a göre mesele otonom sinir sistemindeki fren mekanizmasıyla, yani vagus siniriyle ilgili: “Bu pratikleri zihninize attığınız bir çıpa gibi düşünebiliriz. Nefesimize veya tekrar ettiğiniz kelimeye odaklandıkça kalp atışlarınız yavaşlar, stres hormonları dibe iner. Beynimizin sürekli tehlike çanları çalan bölgesi amigdala sakinlerken; mantıklı karar alan, duyguları yöneten prefrontal korteks direksiyona geçer. Beyin esner ve ardından nefes alır. Nöroplastisite dediğimiz şey tam da burada devreye giriyor.”
Manevi pratikler stresle tepki arasına farkındalık koyuyor
Beyaz, stres altında zihnin durmadan felaket senaryoları yazdığını hatırlatıyor: “İşte bu yöntemler, olay ile sizin vereceğiniz tepki arasına farkındalık boşluğu koyar. Yani otomatik bir tepki vermek yerine, bir an durup ‘şu an ne oluyor’ diyebilme gücü kazanırız. Hayatın getirdiği o belirsizliğe karşı tahammül artar, her şeyi kontrol etme isteğinden yavaş yavaş vazgeçilebilir.”
Günlük hayatta uygulanabilecek kısa molalar
Beyaz’a göre bu pratikler için uzun inzivalar gerekmiyor: “Trafikte sıkıştığınızda içinizden ritmik bir şekilde dua okumak veya sizi yatıştıran bir kelimeyi tekrarlamak bile işe yarayabilir. Gece yatarken bedendeki kasılmaları fark edip oraya doğru derin bir nefes göndermek ya da yürürken sadece adımlarınıza ve ayak tabanlarınıza odaklanmak. Bunlar gün içine serpiştirebileceğiniz, bir, iki dakikalık ama etkisi olabilecek molalardır.”
Manevi pratikler tedavinin yerine geçmiyor
Beyaz, bu uygulamaların tek başına bir tedavi yöntemi olarak yeterli olmadığının altını çiziyor: “Gündelik streslerde, hafif kaygılarda iş görebilir, evet. Ancak yoğun psikolojik sorunlar söz konusuysa, beynin biyokimyası çoktan sarsılmıştır. O noktada asıl işi psikoterapi ve medikal tedavi yapar. Manevi pratikler ise bu iyileşme yolculuğunda sizi destekleyen, sürece omuz veren çok güçlü birer yol arkadaşı olabilir.”
Herkes aynı şekilde fayda görmeyebilir
Her bireyin bu yöntemlere farklı tepki verdiğini belirten Beyaz, bir örnek veriyor: “İki insan düşünün; biri inançla çok güvenli bir bağ kurmuş, dua ettikçe güçleniyor, direnci artıyor. Diğerinin ise çocukluk travmaları ağır, zihnindeki Yaratıcı figürü çok daha ‘cezalandırıcı’. İşte o kişi gözlerini kapatıp içine döndüğünde huzur bulmak yerine korkunç tetiklenmeler yaşayabiliyor, ağır bir suçlulukla baş başa kalabiliyor. Dolayısıyla tek bir şablonu herkese uydurmak pek de mümkün değil.”
Kaçış aracı değil, güvenli bir yüzleşme alanı
Beyaz sözlerini şöyle tamamlıyor: “Bu pratikler kişinin kendi içindeki karanlıktan, ilişkilerden veya hayatın acılarından kaçmak için geçici bir uyuşturucu gibi kullanılmamalı. Tam tersine, öfkeyle, korkularla yargılamadan yüzleşilebilecek güvenli birer liman olarak görülmeli. Eğer yapılan pratikler kişiyi başka insanlardan koparıyor, işlevselliğini bozuyor veya içinde sürekli bir korku döngüsü yaratıyorsa, bir uzmandan destek almakta fayda var. İlaçlar veya psikoterapi maneviyatın asla rakibi değildir.”
Manevi pratikler hakkında sık sorulan sorular
Meditasyon, dua ve zikrin ortak noktası ne?
Uluğ Çağrı Beyaz’a göre psikolojik açıdan üçü de zihni geçmiş ve gelecek kaygısından çekip şimdiye sabitleyen farkındalık pratikleri; sinir sistemi üzerindeki yatıştırıcı etkileri de benzer.
Manevi pratikler stresi nasıl azaltır?
Nefese ya da tekrarlanan bir kelimeye odaklanmak kalp atışını yavaşlatıyor, amigdalayı sakinleştiriyor ve karar almayı yöneten prefrontal korteksin devreye girmesine yardımcı oluyor.
Manevi pratikler terapinin yerine geçer mi?
Hayır. Gündelik stres ve hafif kaygıda destekleyici olabiliyor; yoğun psikolojik sorunlarda ise asıl tedavi psikoterapi ve medikal destekle yapılıyor.
Ne zaman uzmana başvurmak gerekir?
Uygulamalar kişiyi insanlardan koparıyor, işlevselliğini bozuyor ya da sürekli bir korku döngüsü yaratıyorsa uzman desteği almak gerekiyor.
