Atık yönetimi doğru yapılmadığında hava, su ve toprak kirliliğiyle birlikte insan sağlığını doğrudan tehdit eden bir soruna dönüşüyor. Plastik atıkların okyanuslarda Türkiye’nin yüzölçümünden daha büyük çöp adaları oluşturduğu ve araştırmaların insan kanında bile mikroplastik kalıntılarına rastlandığını gösterdiği belirtiliyor. Üsküdar Üniversitesi Çevre Sağlığı Program Başkanı Dr. Öğr. Üyesi Ahmet Adiller, “Sanayi bölgeleri ve yoğun nüfusa sahip şehirlerde hava kirliliği, su kirliliği, yanlış atık yönetiminden kaynaklı toprak kirliliği yoğun bir şekilde görülürken, bir yandan da iklim değişikliği su ve toprak gibi doğal kaynakları baskı altına almaktadır” diyor.
Çevre sağlığı neden hala güncel bir sorun?
Dr. Adiller’e göre çevre sağlığı uzun yıllardır gündemde olmasına ve bilimsel gelişmelere rağmen önemini koruyor: “Günümüzde atık suların arıtılmasından, suyun dezenfeksiyonuna, atık yönetiminden kirlilik izleme teknolojilerine kadar pek çok gelişim gösteren alan maalesef nüfus artışı ve üretim süreçlerinden çıkan pek çok atıkla başa çıkmakta zorlanmaktadır.”
Kirlilik sağlığı nasıl etkiliyor?
Adiller, kirliliğin kısa ve uzun vadeli, doğrudan ve dolaylı etkileri olduğunu vurguluyor: “Hava, su ya da toprakta bulunan kirleticilerin bazıları kısa süreli anlık sağlık sorunları yaratırken bazıları uzun sürede kendini göstermekte ve ciddi sağlık sorunlarına yol açmaktadır. Ayrıca bir çevre bileşeninde kendini gösteren kirlilik bir diğerinde bozulmaya yol açmakta ve beklenmedik sonuçlar doğurabilmektedir. Örneğin içerisinde zararlı maddeler bulunan bir su ile sulanan bitkiler gıda güvenliği riski oluşturabilmektedir.”
Bir kot pantolon için 3 bin 781 litre su
Dr. Adiller’e göre tüketiciler çevreyi doğrudan kirletmese de satın aldıkları ürünler ve fazla tüketimden doğan atıklarla kirliliğe ortak oluyor. Uzman, Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) verilerine göre bir kot pantolonun üretiminde 3 bin 781 litre su tüketildiğini hatırlatıyor.
Türkiye’nin su stresi yaşayan ülkeler arasında yer aldığını ve hızla su fakiri olma yolunda olduğunu belirten Adiller, doğrudan ve dolaylı su kullanımı ayrımına dikkat çekiyor: “Günümüzde büyük şehirde yaşayan bir kişinin doğrudan su tüketimi kabaca günlük 200 litre seviyesindedir. Ancak aynı kişinin ortalama günlük dolaylı su tüketimi 4 bin litrenin üzerinde olabilir. Örneğin satın aldığınız bir akıllı telefonun üretim süreçlerinde 12 bin litreden fazla su tüketilmektedir. Bu açıdan bakıldığında tüketim alışkanlığını değiştirmek yılda milyonlarca litre su tasarrufuna sebep olabilir.” Türkiye’nin su geleceğine dair uyarıları iklim krizi ve su fakirliği yazımızda ele almıştık.
Enerji tasarrufu da doğayı koruyor
Adiller’e göre yenilenebilir enerji yatırımlarına rağmen enerjinin önemli bölümü hala doğalgaz ve kömür gibi fosil kaynaklardan üretiliyor. Bunun bedeli hava kirliliği, karbon emisyonları ve asit yağmurları olarak ödeniyor; hava kirliliğine bağlı hastalıklar, iklim değişikliği ve tarımsal verim kaybı hem ekolojik hem de halk sağlığı açısından büyük maliyet yaratıyor.
Geri dönüşüm yapılmayan atık nereye gidiyor?
Dr. Adiller, hiçbir maddenin sınırsız olmadığını ve bir anda yok olmadığını hatırlatıyor: “Atıkların geri dönüştürülmediği her senaryoda bu atıklar ya yakılarak atmosfere karışarak ya da toprağın altında uzun yıllar boyunca bozulmadan kalacaklardır. Daha kötü şekilde yönetilmeleri bu atıkların sulara ve toprağa karışarak çevreye ve canlılara daha fazla zarar vermesine yol açacaktır.” Uzmana göre ürünlerin ömrünü doldurduktan sonra geri dönüştürülmesi hem doğal rezervleri koruyor hem de hammadde elde etme sürecindeki kirlilik risklerini azaltıyor.
Atık yönetimi için devlet ve toplum el ele vermeli
Adiller, çözümün devlet, yerel yönetim ve halkın tam katılımlı çevreci bir yaklaşımıyla mümkün olduğunu söylüyor. Uzman, kamu ve özel sektörde sürdürülebilirlikle ilgili görevlerde çevre mühendisleri ve çevre sağlığı teknikerlerinin istihdamının artırılmasını, vatandaşların çevre bilincinin ve ekolojik okuryazarlığının yükseltilmesini öneriyor.
Dr. Adiller sözlerini şöyle tamamlıyor: “Su stresi yaşadığımız günlerde su kaynaklarımızı kirletmemiz bizi su fakiri haline getirir. Suyu ve toprağı kirletmemiz kısa vadede gıda güvenliğini riske atar, uzun vadede ise toprak kaynaklarımıza zarar vererek tarımsal verimliliği düşürür ve kıtlığa sebep olabilir. Çözüm fırsatı için geleceği beklemeyelim. O yüzden sorunun çözümü için yarını bile beklemeden bugünden çalışmaya başlamalıyız.”
Sık sorulan sorular
Yanlış atık yönetimi neye yol açar?
Uzmana göre geri dönüştürülmeyen atıklar yakılarak havaya karışıyor ya da toprakta uzun yıllar bozulmadan kalıyor; kötü yönetildiğinde su ve toprağa karışarak canlılara zarar veriyor.
Mikroplastikler insan vücuduna ulaşıyor mu?
Dr. Adiller, yapılan araştırmaların insan kanında bile mikro boyutta plastik kalıntıları bulunduğunu gösterdiğini aktarıyor.
Dolaylı su tüketimi nedir?
Kullandığımız ürünlerin üretiminde harcanan su. Uzmana göre büyük şehirde yaşayan bir kişinin dolaylı su tüketimi günlük 4 bin litrenin üzerine çıkabiliyor.
Bireyler çevreyi korumak için ne yapabilir?
Tüketimi azaltmak, ürünlerin üretim maliyetinin farkında olmak, enerji ve su tasarrufu yapmak ve atıkları geri dönüşüme kazandırmak öneriliyor.
