Bütçe yönetimi çocuklara küçük yaşta öğretilmesi gereken becerilerin başında geliyor. Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, psikolojik dayanıklılığın küçük yaşta geliştirilebileceğini belirterek şöyle diyor: “Çocuğa 10 yaşına kadar bütçe yönetimi öğretilmeli. 10 yaşından sonra geç kalınır. Çocuk istediği her şeyi hemen elde etmemeli. Ödevini yapınca çikolata vermek, beklemeyi öğretmek gerekir. Bu, doyum erteleme becerisini kazandırır.” Tarhan, paranın psikolojisini değerlendirirken parayla kurulan ilişkinin hayatla kurulan ilişkinin bir parçası olduğunu vurguluyor.
Bütçe yönetimi doyum ertelemeyi öğretiyor
Prof. Dr. Tarhan’a göre beynin ödül sistemi dopamin döngüsüyle çalışıyor ve kısa vadeli haz üretiyor: “Tüm bağımlılıklar, sanal alışkanlıklar bu mekanizmayı kullanır. Dopamin kısa vadeli haz verir ama uzun vadeli tatmin sağlamaz. Arzu ve ihtiyaç giderme ile uzun vadeli tatmin aynı şey değildir.”
Tarhan, çocuklara kazandırılacak doyum erteleme becerisinin bu yüzden kritik olduğunu söylüyor: “Doyum erteleme, dopaminin sürdürülebilir salgılanmasını sağlar, çocuk dayanıklılık eğitimi alır.” Ailelerin sık yaptığı bir hataya da dikkat çekiyor: “Çocuk ağlayınca istediğini hemen vermek anne babanın egosunu tatmin eder ama çocuğun hiçbir şey öğrenmesini sağlamaz. Çocuk ihtiyaç ve istek ayrımını öğrenmez. Bu da ileride bağımlılık riskini artırır.”
“Çocuk mutlu edilmek için değil, hayata hazırlanmak için yetiştirilir”
Çocukların finansal bilinç kazanmasının erken yaşta başlaması gerektiğini hatırlatan Prof. Dr. Tarhan, “Çocuğa küçük yaştan bütçe yönetimi öğretilmeli. Kolay elde etmemeli, isteklerini ertelemeyi öğrenmeli. Anne babaların ‘çocuğumdan daha mı önemli’ diyerek her dediğini yapması en büyük hatadır. Çocuk mutlu edilmek için değil, hayata hazırlanmak için yetiştirilir. Anne baba olmadığında da kendi gemisinin kaptanı olabilmeli” diyor. Tarhan’a göre çocuklar marka ve statü tuzaklarına kolay düşebiliyor; para yalnızca bir takas aracı değil, aynı zamanda psikolojik bir sembol.
Kredi kartı anlık haz verir, borcu unutturur
Günümüz insanının çoğunlukla somut hazza yöneldiğini belirten Tarhan, “İnsan somut hazla soyut tatminin ayrımını yapamıyor. Kredi kartıyla alışveriş yapıyorsun, o anda paranın çıkışını hissetmiyorsun. Anlık bir haz yaşanıyor ama ilerideki borç düşünülmüyor. Halbuki kişi soyut tatmini öğrenirse, yani bugünkü harcamayı erteleyip gelecekteki hedefi için biriktirirse, somut duygular yerine soyut duygularını yönetmeyi başarır” diyor.
Harcama alışkanlıklarını sorgulamak için iki soru öneriyor: “Birincisi, ihtiyacım olmayan şeyi mi arzuluyorum? İkincisi, sahip olduklarımla tatmin oluyor muyum? Bu sorulara ‘hayır’ cevabı çıkıyorsa kişi yanlış yoldadır. İhtiyaç dışı harcama suçluluk doğurur, tatminsizlik ise sürekli daha fazlasını istemeye sürükler. Bu durum alışveriş bağımlılığına kadar gider.” Bu konuyu para mutluluk getirir mi sorusunu ele aldığımız yazıda da tartışmıştık.
Para araç olmalı, hayatın merkezinde değil
Prof. Dr. Tarhan, paranın insana özgürlük duygusu verdiğini ancak hayatın merkezine yerleştiğinde insanı esir alabildiğini söylüyor: “Para bizi özgürleştiren bir güç olabilir ama hayatın merkezinde olmamalı. Araç olmalı, kolaylaştırmalı, kimseye muhtaç etmemeli. Ama açık pozisyonlarla borçlanarak yaşayan bir kişi uykularını kaybeder, tüm birikimlerini riske atar.”
Tarhan’a göre bazı insanlar parayı bir kartvizit gibi görüyor; gösterişli yaşıyor ama aslında borç içinde oluyor. Öte yandan aşırı tasarruf da sağlıklı değil: “Öyle insanlar vardır ki evde buzdolabının fişini çeker, çocuğun sütünden, bezinden bile tasarruf eder. Bu artık patolojik cimriliktir. Böyle bir ilişki, korkuların baskın olduğu bir para ilişkisidir.”
Zengin, az şeye ihtiyaç duyandır
Psikolojik sermayenin de parasal kaynaklar gibi yönetilmesi gerektiğini belirten Tarhan, “Bir insan kendini sadece ‘şu anda iyi hissediyorum’ diye kandırmamalı. 5-10 yıl sonra da iyi hissetmek için zihinsel yatırım yapmalı. Bunun için amaç belirlemek, yol haritası çıkarmak gerekir” diyor ve zenginliği şöyle tanımlıyor: “Zengin, çok şeye sahip olan değil; az şeye ihtiyaç duyan insandır. İnsan sahip olduklarıyla tatmin olabiliyorsa zengindir. Sahip olduklarıyla tatmin olmayan kişi ne kadar çok kazanırsa kazansın yoksulluk hissinden kurtulamaz.”
Sık sorulan sorular
Çocuğa bütçe yönetimi kaç yaşında öğretilmeli?
Prof. Dr. Nevzat Tarhan’a göre 10 yaşına kadar öğretilmeli; bu yaştan sonra geç kalınabiliyor.
Doyum erteleme nedir?
İstenen şeyin hemen elde edilmemesi ve beklemeyi öğrenmek; Tarhan’a göre çocuğa dayanıklılık kazandırıyor.
Çocuğun her istediğini almak neden yanlış?
Çocuk ihtiyaç ve istek ayrımını öğrenemiyor; Tarhan’a göre bu ileride bağımlılık riskini artırabiliyor.
Harcama alışkanlığı nasıl sorgulanmalı?
“İhtiyacım olmayan şeyi mi arzuluyorum?” ve “Sahip olduklarımla tatmin oluyor muyum?” soruları öneriliyor.