Dijital amnezi, bilginin her an erişilebilir olmasıyla onu zihinde tutma motivasyonunun azalmasını anlatıyor. Sabah gözümüzü açar açmaz telefona uzanıyor, gün içinde yüzlerce kez ekranı kontrol ediyor, gece uyumadan önce son kez sosyal medyada geziniyoruz. Acıbadem Üniversitesi Psikoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Murat Kurt’a göre sosyal medyanın aşırı ve kontrolsüz kullanımı dikkat ve hafıza üzerinde olumsuz sonuçlar doğurabiliyor: “Artık bilgiyi hatırlamak yerine nerede bulacağımızı hatırlıyoruz. Bu da uzun vadede bellekle ilgili mekanizmalarımızın özümseyerek öğrenmesini engelliyor.”
Telefon masadayken bile dikkat düşüyor
Prof. Dr. Kurt, etkinin şiddetinin kişinin yaşına ve sosyal medyada geçirdiği süreye göre değiştiğini belirtiyor: “Özellikle çocuklar ve ergenlerde yoğun kullanım; dikkat dağınıklığına, dikkat süresinin kısalmasına ve aynı anda birden fazla işle uğraşma alışkanlığına bağlı dikkat sorunlarına yol açabiliyor.”
Araştırmalar sorunlu sosyal medya kullanımının günlük hayatta daha fazla dalgınlık ve unutkanlıkla ilişkili olduğunu, bunun da çoğu zaman “bir şeyleri kaçırma korkusu” (FoMO) ile bağlantılı olduğunu gösteriyor. Hatta telefon kapalı olsa bile görüş alanında bulunması dikkat performansını zayıflatabiliyor. Kurt, “Beyin, potansiyel ödül sinyalini, yani bildirimi, tamamen görmezden gelemez. Telefon yanımızdayken bile zihinsel kaynaklarımızın büyük bir kısmı tetikte kalıyor” diyor.
Hafıza bir kas gibi tekrar ve odak istiyor
Prof. Dr. Kurt’a göre hafızanın güçlü olması için dikkat filtrelerinin sağlıklı çalışması ve öğrenilenin ara ara tekrar edilmesi gerekiyor. Sürekli içerik değişimi, kısa videolar ve bildirim akışı bu süreci bozuyor: “Hafıza bir kas gibidir; tekrar ve odaklanma ister. Sürekli bölünen dikkat, bilgiyi yüzeyde bırakır. Öğreniyoruz sanıyoruz ama aslında depolamıyoruz.”
Kurt, “dijital hafıza etkisi” denilen duruma da dikkat çekiyor: İnsanlar bilgiyi “nasıl olsa internette var” düşüncesiyle depolamıyor ve bu uzun vadede hatırlama kapasitesini zayıflatabiliyor. Kavramın ayrıntısını daha önce Google etkisi ve dijital amnezi yazımızda ele almıştık.
Kısa içerikler sabır eşiğini düşürüyor
Beğeniler ve bildirimler küçük ama sık dopamin salınımlarına yol açarak beyni anlık ödüllere alıştırıyor. Prof. Dr. Kurt, “Kısa ve hızlı içerik tüketimi, beynin sabır eşiğini düşürebilir. Uzun bir metni okumak ya da karmaşık bir problemi çözmek daha zor hale gelir. Bu durum özellikle gelişim çağındaki çocuk ve ergenlerde daha belirgin risk oluşturuyor” diyor. Kurt’a göre problemli kullanım depresyon, dikkat eksikliği, anksiyete, uyku sorunları, beden algısı sorunları ve sosyal izolasyonla da ilişkili.
Beyin iki zor işi aynı anda tam verimle yapamıyor
Telefonla ilgilenirken ders çalışmak ya da mesajlaşırken toplantı dinlemek verimi düşürüyor. Kurt, “Sınırlı bir bilgi işleme kapasitesine sahibiz. Aynı anda iki zor işi yapmaya ya da birbirini bozacak iki işi yapmaya çalıştığımızda zorlanıyoruz. Çoklu görevler, görevler arasında hızlı geçişi gerektiriyor. Her geçişte ise zihinsel enerji kaybı oluyor” diyor.
Kurt, çocuk gelişimine de dikkat çekiyor: “Çocukların yüzde 97’si 0-4 yaş arasında mobil cihazlarla karşılaşıyor; üstelik bu temas çoğu zaman 1 yaşından önce başlıyor. Bu durum çocuğun optimum motor ve duyusal gelişim fırsatını zayıflatıyor.”
Dijital amneziye karşı teknolojiyi yönetmek
Prof. Dr. Kurt’a göre çözüm teknolojiden kaçmak değil, onu yönetmek. Önerileri şöyle:
- Eğlence amaçlı ekran süresini sınırlandırmak
- Bildirimleri kapatmak ve telefonu görüş alanı dışına koymak
- Yatmadan en az 1 saat önce ekranı bırakmak
- Gün içinde “ekransız odak blokları” oluşturmak
- Kitap okuma, not tutma ve ezber gibi hafızayı çalıştıran etkinlikleri artırmak
“Teknoloji düşmanımız değil. Ancak kontrol edilmediğinde zihinsel kapasitemizi sessizce aşındırabilir. Dikkat, hafıza ve algı; korunması gereken bilişsel hazinelerimizdir” diyor Kurt.
Sık sorulan sorular
Dijital amnezi nedir?
Prof. Dr. Murat Kurt’a göre bilginin her an erişilebilir olması nedeniyle onu zihinde tutma motivasyonunun azalması; bilgiyi değil, nerede bulacağımızı hatırlamak.
Telefonun yanımızda olması dikkati etkiler mi?
Evet. Telefon kapalı olsa bile görüş alanında olması dikkat performansını zayıflatabiliyor.
Kısa videolar hafızayı etkiler mi?
Sürekli içerik değişimi dikkati bölüyor ve bilgiyi yüzeyde bırakıyor; sabır eşiğini de düşürebiliyor.
Hafızayı korumak için ne yapılabilir?
Bildirimleri kapatmak, ekransız odak blokları oluşturmak, yatmadan önce ekranı bırakmak ve okuma, not tutma gibi etkinlikleri artırmak öneriliyor.
