Sanal bahis bağımlılığı, kumarın dijital ortama taşınmasıyla büyüyen bir ruh sağlığı sorunu haline geldi. İstanbul Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı’ndan Dr. Öğr. Üyesi Zuhal Doğan Bektaş, Yeşilay Haftası kapsamındaki değerlendirmesinde bu bağımlılığın temelinde beynin ödül ve motivasyon sistemlerinin yattığını, özellikle belirsiz ödül mekanizmasının belirleyici olduğunu söylüyor.
Kumar fiziksel mekândan telefona taşındı
Bektaş, son dönemde bu alandaki psikiyatri başvurularının ve toplumsal tartışmaların arttığını, sorunun bireysel bir alışkanlığın ötesine geçtiğini belirtiyor: “Dijital teknolojilerin yaygınlaşmasıyla birlikte kumar davranışı fiziksel mekânlardan çevrim içi ortamlara taşınmış, erişimin kolaylaşması ise bağımlılık riskini belirgin şekilde artırmıştır.” Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tahminlerine göre dünyadaki yetişkinlerin yaklaşık yüzde 1,2’sinde kumar oynama bozukluğu bulunuyor; DSÖ, sektördeki büyümenin önemli bölümünün akıllı telefon kullanımından geleceğine dikkat çekiyor.
Psikiyatride kumar bağımlılığı “kumar oynama bozukluğu” olarak adlandırılıyor ve madde kullanım bozukluklarıyla benzer nörobiyolojik mekanizmalara sahip olduğu için aynı başlık altında değerlendiriliyor. Bektaş’a göre sanal bahis aynı mekanizmaya dayanıyor, ancak günün her saatinde erişilebilmesi, telefondan kolayca oynanabilmesi ve sonuçların çok hızlı öğrenilmesi davranışı durdurmayı zorlaştırıyor.
Sanal bahis bağımlılığı irade zayıflığı değil
Bektaş, “Kumar ve sanal bahis bağımlılığı, irade zayıflığıyla açıklanamaz” diyor: “Özellikle belirsiz ödül mekanizması yani kişinin ne zaman kazanacağını öngörememesi (değişken oranlı pekiştirme), dopamin salınımını artırarak davranışın tekrar edilmesini güçlendirir. Bu mekanizma, bağımlılık geliştirme açısından en güçlü öğrenme modellerinden biri olarak kabul edilmektedir.” Algoritmaların bu döngüdeki rolünü sanal kumar algoritmaları yazımızda ele almıştık.
Bektaş’a göre kumar bağımlılığı olan kişilerin önemli bir kısmına depresyon ya da anksiyete bozuklukları eşlik edebiliyor; kumar zamanla stresle ve olumsuz duygularla baş etme yöntemine dönüşebiliyor.
Kimler daha fazla risk altında?
- Genç yaşta kumar içerikleriyle karşılaşanlar
- Dürtüsellik ve risk alma eğilimi yüksek olanlar
- Ekonomik stres yaşayan ve hızlı kazanç bekleyenler
- Ailesinde bağımlılık öyküsü bulunanlar
- Ödül arayışı ve anlık karar verme eğilimi nedeniyle dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olanlar
Sosyal çevrede kumarın normalleştirilmesi, spor müsabakalarının bahis içerikleriyle ilişkilendirilmesi ve genç yetişkinlerin çevrim içi ortamlarda fazla zaman geçirmesi de riski artırıyor.
Akıllı telefon sanal bahis bağımlılığı riskini neden büyütüyor?
Bektaş’a göre canlı bahis uygulamaları kısa aralıklarla tekrar eden bir karar döngüsü oluşturarak ödül sistemini yoğun biçimde uyarıyor; işlem hızının artması dürtüsel kararları ve kontrol kaybını kolaylaştırıyor. Küçük miktarlarla başlanabilmesi risk algısını azaltırken kayıpların fark edilmesini geciktiriyor. Sosyal medyadaki kazanç hikâyeleri gerçekçi olmayan beklentileri besliyor, ekonomik kriz dönemlerinde hızlı kazanç arayışı daha cazip hale geliyor. Kayıpları telafi etme dürtüsü için kumar bağımlılığında telafi tuzağı yazımıza da göz atabilirsiniz.
Tedavi mümkün, erken destek önemli
Bektaş, kumar ve bahis bağımlılığının tedavi edilebilir bir ruhsal bozukluk olduğunu vurguluyor: “Bilişsel Davranışçı Terapi, kişinin kumarla ilgili hatalı düşünce kalıplarını fark etmesine ve dürtü kontrolünü güçlendirmesine yardımcı olurken motivasyonel görüşme teknikleri değişim sürecini desteklemektedir. Eşlik eden depresyon, anksiyete veya dikkat sorunlarının tedavi edilmesi iyileşme sürecinde önemli rol oynar. Erken dönemde profesyonel destek alınması bağımlılığın kronikleşmesini önleyen en önemli faktörlerden biridir.” Türkiye’de Yeşilay Danışmanlık Merkezi’ne (YEDAM) 115 numaralı hattan ücretsiz ulaşılabiliyor.
Sanal bahis bağımlılığı hakkında sık sorulan sorular
Sanal bahis neden bağımlılık yapar?
Ne zaman kazanılacağının belirsiz olması dopamin salınımını artırıyor; hızlı sonuç ve sürekli erişim de davranışı durdurmayı zorlaştırıyor.
Kumar bağımlılığı tedavi edilebilir mi?
Evet. Bilişsel davranışçı terapi ve motivasyonel görüşme gibi yöntemler etkili; eşlik eden sorunların da tedavi edilmesi gerekiyor.
Kumar bağımlılığı için nereden yardım alınabilir?
Bir psikiyatri uzmanına başvurulabilir; Yeşilay Danışmanlık Merkezi’ne 115 numaralı hattan ücretsiz ulaşılabiliyor.
Görüş: Dr. Öğr. Üyesi Zuhal Doğan Bektaş, İstanbul Atlas Üniversitesi Tıp Fakültesi Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
Kaynaklar
