Cinsel yolla bulaşan hastalıklar, erken dönemde çoğu zaman belirti vermeden ilerleyebilen ve tedavi edilmediğinde üreme sağlığını olumsuz etkileyebilen enfeksiyonlar arasında yer alıyor. Üroloji Uzmanı Prof. Dr. Berkan Reşorlu’nun bilgilendirmesine göre idrar yaparken yanma, genital bölgede akıntı, kaşıntı, yara ve ağrı gibi şikayetler enfeksiyonların ilk belirtileri olabiliyor; bu nedenle belirtilerin erken fark edilmesi ve doğru tanı yöntemlerine başvurulması önem taşıyor.
Bakteri, virüs ve parazitlerin yol açtığı bu enfeksiyonlar korunmasız vajinal, anal ya da oral cinsel temasla bulaşabiliyor. Klamidya, bel soğukluğu (gonore), frengi (sifiliz), genital herpes, HPV ve trikomoniyazis en sık görülenler arasında; HIV ve hepatit B de cinsel temasla bulaşabiliyor. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre dünyada her gün 15-49 yaş grubunda bir milyondan fazla tedavi edilebilir cinsel yolla bulaşan enfeksiyon ediniliyor ve bunların büyük bölümü belirtisiz seyrediyor.
Cinsel yolla bulaşan hastalıklar hangi belirtilerle ortaya çıkar?
Erken belirtiler çoğunlukla genital bölgede ve idrar yollarında görülüyor; ancak bazı enfeksiyonlar ağız, boğaz ve makat bölgesinde de bulgu verebiliyor. Erkeklerde idrar yaparken yanma, penis ucundan akıntı, genital bölgede kızarıklık, kaşıntı ve ağrılı yaralar öne çıkıyor; testislerde ağrı ya da şişlik de görülebiliyor. Kadınlarda ise normalden farklı vajinal akıntı, idrar yaparken yanma, ilişki sırasında ağrı, kasık ağrısı ve adet dışı kanama gibi belirtiler olabiliyor.
Ancak genital bölgedeki her değişiklik cinsel yolla bulaşan bir hastalık anlamına gelmiyor. Mantar enfeksiyonları, idrar yolu enfeksiyonları ve bazı cilt hastalıkları da benzer şikayetlere yol açabiliyor. Bu nedenle yalnızca belirtilere bakarak kesin tanı konamıyor; hekim değerlendirmesi ve laboratuvar testleri gerekiyor.
İdrarda yanma ve akıntı ilk uyarı olabilir
İdrar yaparken yanma, özellikle klamidya ve gonorede sık görülüyor. Erkeklerde üretrit olarak adlandırılan idrar kanalı iltihabı, şeffaf, beyaz, sarı ya da yeşilimsi akıntıya neden olabiliyor; akıntı sabah saatlerinde daha belirgin olabiliyor. Kadınlarda rahim ağzı enfeksiyonları vajinal akıntının miktarını ya da yapısını değiştirebiliyor. Bununla birlikte klamidya ve gonore her iki cinsiyette de tamamen belirtisiz seyredebiliyor. Riskli bir temasın ardından başlayan yanma ve akıntı şikayetlerinde gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulması öneriliyor.
Genital yara, kabarcık ve siğiller
Genital herpeste genital bölgede ya da makat çevresinde ağrılı, içi sıvı dolu kabarcıklar oluşabiliyor; ilk enfeksiyonda ateş, kas ağrısı ve kasıktaki lenf bezlerinde şişlik eşlik edebiliyor. Frenginin ilk evresinde ise genellikle ağrısız bir yara (şankr) ortaya çıkıyor ve tedavi edilmese bile kendiliğinden iyileşebiliyor. Ancak yaranın kaybolması enfeksiyonun geçtiği anlamına gelmiyor; tedavi edilmeyen frengi ilerleyen dönemde farklı organları etkileyebiliyor.
HPV’nin bazı tipleri genital siğillere, yüksek riskli bazı tipleri ise belirli kanser türlerine yol açabiliyor. Genital siğiller çoğu zaman ağrısız küçük kabarıklıklar şeklinde görülüyor. HPV uzun süre belirti vermeden sürebildiği için siğil olmaması enfeksiyonun olmadığını göstermiyor. HPV aşısı aşı kapsamındaki tiplere karşı koruma sağlıyor, ancak mevcut enfeksiyonu ya da oluşmuş siğilleri tedavi etmiyor. Genital bölgedeki yara ya da kabarcıkların sıkılması, koparılması veya bilinçsiz ilaçlarla tedavi edilmeye çalışılması önerilmiyor.
Belirtiler kaç gün sonra başlar?
Süre, enfeksiyona yol açan mikroorganizmaya göre değişiyor. Gonorede belirtiler çoğunlukla ilk günlerde, klamidyada ise genellikle bir ila üç hafta içinde başlıyor. Genital herpeste ilk belirtiler çoğu zaman temastan sonraki 2-12 gün içinde, frengide ilk yara ise genellikle yaklaşık üç hafta sonra görülüyor. HIV’in erken döneminde bazı kişilerde 2-4 hafta içinde ateş, boğaz ağrısı, halsizlik ve lenf bezlerinde büyüme gibi grip benzeri belirtiler ortaya çıkabiliyor; bazılarında ise hiç belirti olmuyor. Testlerin enfeksiyonu saptayabildiği süreler de farklı olduğu için şüpheli temas sonrası test zamanlamasının hekimle planlanması gerekiyor.
Tedavi edilmezse ne olur?
Klamidya ve gonore kadınlarda pelvik inflamatuar hastalığa yol açarak fallop tüplerinde hasar, dış gebelik riski ve kısırlığa neden olabiliyor. Erkeklerde bazı enfeksiyonlar testislerin arkasındaki sperm kanallarının iltihabı olan epididimitle ilişkili olabiliyor. Tedavi edilmeyen frengi ileri dönemde sinir sistemi ile kalp ve damar sistemini etkileyebiliyor. HIV ise tedavi edilmediğinde bağışıklık sisteminde ilerleyici hasara neden oluyor; günümüzdeki antiretroviral tedavilerle virüs baskılanabiliyor ve uzun dönem sağlık sonuçları önemli ölçüde iyileşiyor. Bu hastalıklardaki artış eğilimini en sık görülen cinsel yolla bulaşan hastalıklar yazımızda da ele almıştık.
Şüpheli temas sonrası hangi testler yapılır?
Klamidya ve gonore tanısında idrar ya da sürüntü örnekleriyle yapılan moleküler testlerden yararlanılıyor. Frengi, HIV ve hepatit B için kan testleri kullanılıyor; herpes şüphesinde aktif lezyondan örnek alınabiliyor. Oral ya da anal temas öyküsü olan kişilerde yalnızca idrar testi yeterli olmayabiliyor, boğaz ve rektumdan da örnek alınması gerekebiliyor. HIV ve frengi gibi enfeksiyonlarda pencere dönemi nedeniyle temastan hemen sonra yapılan testler enfeksiyonu kesin olarak dışlamayabiliyor ve testlerin tekrarlanması önerilebiliyor.
Son 72 saat içinde HIV açısından riskli bir temas yaşandıysa, temas sonrası koruyucu tedavi (PEP) gerekip gerekmediğinin acilen bir sağlık kuruluşunda değerlendirilmesi önem taşıyor.
Korunmak mümkün mü?
Prezervatif kullanımı HIV, klamidya ve gonore gibi enfeksiyonların bulaşma riskini azaltıyor; ancak deri temasıyla da bulaşabilen HPV ve genital herpese karşı tam koruma sağlamayabiliyor. HPV ve hepatit B aşıları koruyucu uygulamalar arasında yer alıyor. Partnerlerin bilgilendirilmesi, test yaptırması ve gerektiğinde tedavi edilmesi de önemli. Bilinçsiz antibiyotik kullanımı ise özellikle gonorede ciddi bir halk sağlığı sorunu olan antibiyotik direncine katkıda bulunabiliyor; bu nedenle ilaçlar yalnızca hekim önerisiyle kullanılmalı.
Sık sorulan sorular
Cinsel yolla bulaşan hastalıkların ilk belirtileri nelerdir?
İdrar yaparken yanma, genital akıntı, kaşıntı, yara, kabarcık, siğil, testis ağrısı ve kadınlarda adet dışı kanama ilk belirtiler arasında olabiliyor.
Belirti yoksa enfeksiyon da yok mudur?
Hayır. Klamidya, gonore, HPV ve bazı HIV enfeksiyonları uzun süre belirti vermeden sürebiliyor ve bu dönemde de bulaşabiliyor.
Riskli temastan sonra ne zaman test yaptırılmalı?
Testlerin enfeksiyonu saptama süreleri farklı olduğu için zamanlama hekimle planlanmalı; HIV riski varsa ilk 72 saat içinde PEP açısından değerlendirme yapılmalı.
Prezervatif tüm enfeksiyonlardan korur mu?
HIV, klamidya ve gonore riskini azaltıyor; ancak deri temasıyla bulaşabilen HPV ve genital herpese karşı tam koruma sağlamayabiliyor.
