Günlük hayatın hızında çoğu zaman anlık dürtülerle hareket ediyoruz. Oysa sağduyu, bizi kısa vadeli rahatlamalar yerine uzun vadeli faydaya yönlendiriyor. Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi’nden Klinik Psikolog Cumali Aydın, sağduyulu karar vermenin duygular, mantık ve değerler arasında kurulan dengeye dayandığını ve duygusal zekanın bu sürecin temel bileşeni olduğunu söylüyor.
Aydın’a göre ilişkilerde sağduyulu yaklaşım, tepkisellik yerine anlayışı ve olgunluğu besliyor. Bu nedenle sağduyu, hem bireysel dengeyi hem de sosyal uyumu güçlendiren bir “yaşam pusulası” olarak tanımlanıyor.
Sağduyu nedir?
Cumali Aydın, sağduyulu karar vermeyi duygularımızın, değerlerimizin ve mantığımızın bir denge içinde çalıştığı an olarak tanımlıyor. Psikolojide bu durumun “soğukkanlı bilişsel işlem” olarak adlandırıldığını belirten Aydın, şöyle anlatıyor: “Daniel Kahneman’ın çalışmalarında da vurguladığı gibi, hızlı ve sezgisel düşünme ile yavaş ve değerlendirmeli düşünme arasındaki denge, sağduyulu kararların temelidir. Basit bir örnekle; trafikte bir sürücü sizi sıkıştırdığında hemen tepki vermek kolaydır. Ancak bir nefes alıp ‘bu tepki bana ne kazandırır?’ diye düşünmek, sağduyulu davranıştır. Bu tür farkındalık, hem ruhsal dengeyi hem de ilişkisel barışı korur.”
Duygusal zeka, sağduyunun yol arkadaşı
Aydın’a göre sağduyu ile duygusal zeka birbirini besleyen iki kapasite: “Duygusal zeka, kişinin kendi duygularını tanıma, düzenleme ve başkalarının duygularını anlama becerisidir. Bu beceri olmadan sağduyulu karar almak neredeyse imkansızdır.”
Duyguların bastırıldığında değil, tanındığında yönetilebildiğini vurgulayan Aydın, “Öfkeliyken öfkeyi bastırmak yerine ‘şu an kırıldım, bu tepki aslında savunma’ diyebilmek, duygusal zekanın göstergesidir. Bu farkındalık, sağduyulu bir kararın kapısını açar” diyor. Aydın’a göre yapılan bir çalışmada duygusal zeka eğitimi alan kişilerin stresli durumlarda daha bilgece ve tutarlı kararlar aldıkları görüldü. Duygusal zekanın hayatımızdaki etkileri de bu yüzden önemli.
İlişkilerde sağduyu tepkisellik yerine olgunluğu besler
Aydın’a göre sağduyulu kararlar, ilişkilerde “anlamaya çalışmak” ile “haklı çıkmak istemek” arasındaki farkı belirliyor: “Aile içinde, arkadaşlıkta ya da iş ortamında çoğu çatışma, karşı tarafı duymadan tepki vermekten kaynaklanır. Sağduyulu bir tutum ise, önce duyguların yatışmasını beklemek, sonra iletişimi sürdürmektir. Bir iş yerinde fikirleriniz reddedildiğinde hemen savunmaya geçmek yerine, ‘belki de bu öneriyi geliştirebiliriz’ demek hem sizin hem de grubun ilerlemesini sağlar.”
“Aynı şey ev içinde de geçerli. ‘Benim dediğim olsun’ yerine ‘bizim için en doğrusu ne olur?’ sorusunu sormak, sağduyunun dilidir. Sağduyulu ilişkiler, duygusal tepkiselliği değil, duygusal olgunluğu besler. Bu da uzun vadede güveni artırır.”
Kaygı sağduyuyu nasıl etkiler?
Aydın, stresli ya da kaygılı olduğumuzda beynin ön lobunun karar verme görevini ikinci plana attığını, duygusal merkez olan amigdalanın yönetimi ele geçirdiğini söylüyor. Bu nedenle yoğun kaygı altındayken alınan kararlar genellikle kısa vadeli rahatlama odaklı oluyor: “Kaygılandığımızda düşünmeden mesaj atar, aceleyle karar verir, sonrasında ‘keşke bekleseydim’ deriz.”
Aydın’a göre sağduyulu karar verebilmek, duyguları bastırmakla değil duygusal dengeyi korumakla mümkün. Bunun için önerileri şunlar:
- Düzenli nefes egzersizleri ve kısa meditasyonlar beynin karar merkezini aktive ediyor.
- Duyguları bastırmak yerine yazmak ya da paylaşmak duygusal düzenlemeyi artırıyor.
- Uyku ve beslenme düzeni öz denetimi doğrudan etkiliyor. Aydın’ın aktardığı bir çalışmaya göre uyku yoksunluğu yalnızca 24 saatte karar kalitesini yüzde 20 düşürüyor: “Yani sağduyu bazen en çok bir gece uykusuyla başlar.”
Sağduyu ahlaki ve duygusal bir pusula
Sağduyulu kararların yalnızca “akıllı” değil, değerlerle uyumlu kararlar olduğunu vurgulayan Aydın, “Bir kişi kendi değerlerini bilmeden doğru karar veremez. Çünkü sağduyu, sadece mantıksal değil, aynı zamanda ahlaki ve duygusal bir pusuladır” diyor.
Pozitif psikolojide buna “otantik yaşam” dendiğini belirten Aydın, sözlerini şöyle tamamlıyor: “Yani kişinin kararlarının kendi içsel değerleriyle tutarlı olması. Dürüstlüğü değer olarak benimseyen biri, kısa vadede avantaj sağlayacak bir yalanı reddediyorsa bu sağduyunun ürünüdür. Sağduyulu kararlar, hedeflerle değerlerin kesişim noktasında doğar. Yani ‘bunu istiyorum’ demek kadar ‘bu benim kim olmak istediğimle uyumlu mu?’ diye de sormak gerekir. Bu soruyu kendine düzenli soran bireyler, hem daha az pişmanlık yaşar hem de yaşam doyumları artar.”
Sağduyu hakkında sık sorulan sorular
Sağduyu ne demek?
Klinik Psikolog Cumali Aydın’a göre sağduyu, duyguların, değerlerin ve mantığın dengede çalıştığı; kişiyi kısa vadeli rahatlama yerine uzun vadeli faydaya yönlendiren karar verme biçimi.
Sağduyu ile duygusal zeka arasındaki ilişki nedir?
Duygusal zeka, duyguları tanıma ve düzenleme becerisi olarak sağduyulu kararın temelini oluşturuyor. Aydın’a göre bu beceri olmadan sağduyulu karar almak neredeyse imkansız.
Sağduyulu karar vermek için ne yapılabilir?
Nefes egzersizleri, kısa meditasyonlar, duyguları yazmak ya da paylaşmak, düzenli uyku ve beslenme duygusal dengeyi korumaya yardımcı oluyor.
