Pestisit maruziyeti, gelişmekte olan bağışıklık ve sinir sistemleri nedeniyle en çok çocukları tehdit ediyor. Tarımda zararlı böcekleri, otları ve mantarları yok etmek için kullanılan bu kimyasallar; sofraya gelen meyve ve sebzeden içme suyuna, evde kullanılan böcek ilaçlarından anne sütüne kadar pek çok yoldan çocuklara ulaşabiliyor. Yeni Yüzyıl Üniversitesi Gaziosmanpaşa Hastanesi Çocuk Hematolojisi ve Onkolojisi Uzmanı Prof. Dr. Barış Malbora, pestisitlerin çocuklarda bağışıklık sistemini olumsuz etkileyebileceğini ve bazı kanser türleriyle ilişkilendirilebileceğini belirterek alınması gereken önlemleri anlatıyor.
Çocuklar pestisite nasıl maruz kalıyor?
Prof. Dr. Malbora’ya göre küçük çocuklar tarım ilaçlarına birçok yoldan maruz kalabiliyor:
- Gıdalar: En yaygın yol, iyi yıkanmamış ya da kabuğu soyulmamış meyve, sebze ve tahıllardaki kalıntılar.
- Anne sütü: Emziren annenin vücudundaki pestisitler süt yoluyla bebeğe geçebiliyor.
- İçme suyu: Tarım alanlarından sızan kimyasallar, özellikle kırsal bölgelerdeki kuyu ve kaynak sularına karışabiliyor.
- Solunum: İlaçlama yapılan alanlarda havadaki kimyasallar ya da rüzgarla taşınan kurumuş kalıntılar solunabiliyor.
- Deri teması: Pestisit bulaşmış oyuncaklar, halılar, yüzeyler, evcil hayvanlar ve bitkiler doğrudan temas riski taşıyor.
- Ev ve bahçe ilaçları: Çocukların ulaşabileceği yerlerdeki böcek ilaçları ve bitki spreyleri maruziyeti artırıyor.
- Ebeveynin kıyafetleri: Tarım işçisi ebeveynlerin kıyafet ve ayakkabılarıyla eve taşıdığı kalıntılar dolaylı olarak çocuklara bulaşabiliyor.
Çocuklar pestisite neden daha hassas?
Uzmana göre bunun üç temel nedeni var. Çocukların vücut ağırlığı düşük olduğu için aynı miktarda pestisit onların bedeninde daha yüksek doz etkisi yaratıyor. Sinir sistemi, hormon dengesi ve bağışıklık sistemi hala geliştiği için olumsuz etkilere daha açıklar ve bu etkiler kalıcı sorunlara yol açabiliyor. Ayrıca ellerini sık sık ağızlarına götürmeleri ve yerde oynamaları maruziyet riskini yükseltiyor.
Hamilelikte ve emzirmede pestisit geçişi
Prof. Dr. Malbora, pestisitlerin hem hamilelikte hem de emzirme döneminde anneden bebeğe geçebildiğini belirtiyor. Özellikle yağda çözünen ve uzun ömürlü pestisitler plasentayı geçerek fetüse ulaşabiliyor. Organoklorlu bileşikler ve bazı organofosfatların fetüsün kan dolaşımına geçmesi düşük doğum ağırlığı, nörolojik gelişim sorunları ve hormonal bozukluklarla ilişkilendiriliyor. Organoklorlular hem plasentadan hem anne sütünden geçerken organofosfatlar daha çok plasenta yoluyla geçiyor. Uzman, Dünya Sağlık Örgütü ve UNICEF’in anne sütünün faydalarının pestisit riskinden genellikle daha ağır bastığını vurguladığını, ancak özellikle tarım işçisi annelerde dikkatli olunması gerektiğini hatırlatıyor.
Pestisit maruziyeti hangi sağlık sorunlarına yol açabilir?
Yüksek dozda maruziyette nefes darlığı, bulantı, kas seğirmeleri, bilinç kaybı ve cilt tahrişi gibi akut zehirlenme belirtileri görülebiliyor; aşırı maruziyet solunum yetmezliğine kadar ilerleyebiliyor. Düşük dozda ama sürekli maruziyet ise Prof. Dr. Malbora’ya göre uzun vadede kanser, nörolojik ve hormonal bozukluklarla ilişkili. Uzman, glifosat ve malathion gibi bazı pestisitlerin Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) tarafından “muhtemel kanserojen” olarak sınıflandırıldığını, bu kimyasalların lösemi, lenfoma ve beyin tümörleriyle ilişkilendirildiğini aktarıyor.
Malbora’ya göre bazı pestisitler hormonları taklit ederek tiroid bozuklukları, diyabet, erken ergenlik ve doğurganlık sorunlarına, bağışıklığı zayıflatarak da astım ve otoimmün hastalıklara zemin hazırlayabiliyor. Anne karnındaki maruziyet gelişimsel gecikmeler ve davranış sorunlarıyla ilişkilendiriliyor. Uzman, UC Berkeley’de yapılan bir çalışmada pestisitlere maruz kalan çocukların IQ düzeyinin ortalama 7 puan daha düşük bulunduğunu aktarıyor.
Türkiye’de pestisit kullanımı artıyor
Prof. Dr. Malbora’nın aktardığı TÜİK verilerine göre Türkiye’de tarımsal pestisit kullanımı 2010’da 45 bin tondan 2023’te 63 bin tona yükseldi. Uzman, gıdalarda özellikle çilek, üzüm, biber ve yeşilliklerde limit üstü kalıntılara sıkça rastlandığını, eğitim ve ekipman eksikliği nedeniyle mevsimlik tarım işçilerinin en yüksek risk grubunda olduğunu belirtiyor. Meyve ve sebzelerdeki kalıntıları azaltmanın yollarını pestisit kalıntılarını uzaklaştırmanın yolları yazımızda da ele almıştık.
Pestisit maruziyetini azaltmak için 5 önlem
- Organik gıdayı tercih edin: Çilek, ıspanak ve elma gibi kalıntı riski yüksek ürünlerde mümkünse organik seçin; mevsiminde ve yerel ürünler riski azaltıyor.
- İyice yıkayın ya da soyun: Sebze ve meyveleri karbonatlı ya da sirkeli suda bekleterek yıkayın veya soyarak tüketin.
- Evde kimyasal ilaçtan kaçının: Uzman, böcek ilaçları yerine lavanta ve nane yağı gibi doğal yöntemlerin kullanılabileceğini söylüyor.
- Koruyucu ekipman kullanın: Tarım işçileri maske ve eldiven takmalı.
- Suyunuzu test ettirin: İçme suyu kaynakları düzenli olarak analiz edilmeli, gerekirse arıtma kullanılmalı.
Uzman, çocuklar ve hamileler için bebek gıdalarının organik seçilmesini ve ilaçlanan alanlardan uzak durulmasını öneriyor. Prof. Dr. Malbora’ya göre pestisitlerden tamamen kaçınmak mümkün olmasa da bu küçük değişikliklerle maruziyet yüzde 90’a varan oranda azaltılabiliyor.
Sık sorulan sorular
Pestisit nedir?
Tarımda zararlı böcekleri, otları ve mantarları yok etmek için kullanılan kimyasal maddelerin genel adı. Halk arasında tarım ilacı olarak biliniyor.
Pestisit anne sütüne geçer mi?
Uzmana göre özellikle organoklorlu bileşikler anne sütüne geçebiliyor. Yine de Dünya Sağlık Örgütü ve UNICEF anne sütünün faydalarının genellikle bu riskten ağır bastığını vurguluyor.
Sebzeleri sirkeli suyla yıkamak pestisiti giderir mi?
Uzman, sebze ve meyvelerin karbonatlı ya da sirkeli suda bekletilerek iyice yıkanmasını veya soyularak tüketilmesini öneriyor.
Pestisit çocuklarda hangi sorunlara yol açabilir?
Uzmana göre öğrenme güçlüğü, dikkat eksikliği, hormonal bozukluklar ve bağışıklık sorunlarıyla ilişkilendiriliyor; uzun süreli maruziyet bazı kanser türleriyle bağlantılı.