Atipik depresyon, klasik depresyondan özellikle bir noktada ayrılıyor: Duygudurum çevresel olaylara tepkisel. Uzmanlara göre kişi iç dünyasında yoğun bir çökkünlük yaşarken dışarıdan zaman zaman enerjik ve iyi görünebiliyor. Bu tablonun en dikkat çekici işaretlerinden biri ise ilişkilerde reddedilmeye karşı belirgin hassasiyet.
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Psikiyatri Uzmanı Dr. Öğr. Üyesi Murat Yusuf Hüseyin, atipik depresyonun belirtilerini, risk faktörlerini, günlük yaşama etkilerini ve tedavi yaklaşımlarını anlattı. Hüseyin, erken müdahalenin kronikleşme riskini azalttığı uyarısında bulunuyor.
Atipik depresyon olaylara tepkisel duygudurumla ayırt ediliyor
Dr. Öğr. Üyesi Hüseyin, atipik depresyonun belirli özgün belirtilerle seyreden bir depresyon alt tipi olduğunu söylüyor: “Klasik (majör) depresyondan en önemli farkı, duygudurumun çevresel olaylara tepkisel olmasıdır. Olumlu bir gelişme karşısında kısa süreli bir iyilik hali oluşabilir; ancak bu düzelme kalıcı değildir ve yeniden depresif duygu durumuna dönülür. Bu tabloda sıklıkla aşırı uyuma, iştah artışı, kilo alma, kollar ve bacaklarda ‘kurşun ağırlığı’ olarak tarif edilen ağırlaşma hissi ve kişilerarası ilişkilerde reddedilmeye belirgin duyarlılık görülür.”
Hüseyin’e göre ‘atipik’ kelimesi ‘tipik olmayan’ anlamına gelse de bu nadir bir tablo değil: “Depresyon tanısı alan bireylerin yaklaşık yüzde 15 ila 29’unda atipik özellikler görülebilir.” Genel belirtiler için depresyon belirtileri yazımıza da göz atabilirsiniz.
‘Kurşun ağırlığı’ numara değil
Halk arasında ‘kurşun ağırlığı’ ya da ‘kurşun paralizi’ olarak bilinen belirti, kişinin kollarında ve bacaklarında gerçek bir fiziksel ağırlık varmış gibi hissetmesi. Hüseyin şöyle açıklıyor: “Bu durum yoğun yorgunluk ve harekete geçmede zorlanma yaratır. Hem biyolojik hem psikolojik boyutu vardır. Beyindeki serotonin, dopamin ve noradrenalin düzeylerindeki değişiklikler ile stres hormonu dengesizlikleri biyolojik zemini oluştururken; motivasyon kaybı, umutsuzluk ve isteksizlik de hareketi zorlaştıran psikolojik faktörlerdir. Bu belirti kişinin iradesizliği ya da ‘numara yapması’ olarak değerlendirilmemelidir.”
Enerji düşüklüğü, aşırı uyku ve reddedilme hassasiyeti
Hüseyin’e göre enerji düşüklüğü ve aşırı uyuma eğilimi, işe ya da sorumluluklara başlamayı ve sürdürmeyi zorlaştırıyor: “Zamanla erteleme, kaçınma ve sosyal geri çekilme artabilir.” Artmış iştah ve özellikle karbonhidrat isteği de kilo değişimlerine ve beden algısı sorunlarına yol açabiliyor.
“Kişilerarası ilişkilerde ise reddedilmeye duyarlılık ön plandadır. Küçük bir eleştiri ya da ilgisizlik işareti yoğun değersizlik duygularını tetikleyebilir. Gün içinde duygusal iniş çıkışlar yaşanması da ilişkileri zorlaştırabilir.” Stresle tetiklenen yeme davranışı için duygusal açlık yazımızı da okuyabilirsiniz.
Atipik depresyon kadınlarda daha sık görülüyor
Hüseyin, tablonun genellikle ergenlik sonu ve erken yetişkinlik döneminde başladığını ve kadınlarda daha sık görüldüğünü söylüyor. Ergenlerde çabuk sinirlenme, aileye karşı öfke, alınganlık ve anlaşılmadığını düşünme gibi belirtilerle daha belirgin hale gelebiliyor; reddedilmeye duyarlılık bu yaş grubunda daha dramatik yaşanabiliyor.
Ortaya çıkışı tek bir nedene bağlı değil: “Ailesinde depresyon, bipolar bozukluk ya da anksiyete bozukluğu bulunan kişilerde risk artar. Beyin kimyasındaki değişiklikler ve stres hormonu dengesizlikleri etkili olabilir. Erken dönem ebeveyn ilişkileri, baş etme biçimleri ve güncel stres faktörleri tabloyu şekillendirebilir.”
Atipik depresyonda tedavi: İlaç, psikoterapi ve yaşam tarzı
Hüseyin’e göre temel yaklaşım ilaç tedavisi, psikoterapi ve yaşam tarzı düzenlemeleri; ancak belirtilerin yapısı nedeniyle bazı farklılıklar olabiliyor. Aşırı uyuma ve enerji düşüklüğünün ön planda olduğu durumlarda daha aktive edici özellikte antidepresanlar tercih ediliyor.
“Psikoterapide ise duygudurumun çevresel olaylara bağlı değişkenliği, ilişkilerde kırılganlık ve reddedilme duyarlılığı üzerinde özellikle durulur. Başvurular çoğunlukla ilişki sorunları ve terk edilme korkusu, eleştiriye aşırı hassasiyet, özsaygı ve değersizlik duyguları, motivasyon eksikliği ve erteleme ile duygusal yeme davranışları şeklinde olur.”
Hangi belirtiler ciddiye alınmalı?
Hüseyin, tedavi edilmediğinde tablonun yıllarca sürebilen, dalgalı ancak kalıcı bir seyir gösterebileceğini vurguluyor. Şu belirtiler günlük yaşamı ve ilişkileri belirgin biçimde etkiliyorsa bir psikiyatri uzmanına başvurmak gerekiyor:
- Küçük olaylara karşı aşırı duygusal yıkım
- Günde 10–12 saatten fazla uyuma ve yataktan çıkmakta zorlanma
- Belirgin iştah artışı ve kilo değişimi
- Reddedilmeye aşırı hassasiyet
- İki haftadan uzun süren çökkünlük ve işlevsellikte belirgin düşüş
- Sürekli değersizlik, umutsuzluk ya da yaşamın anlamsız olduğu düşünceleri
“Erken destek, iyileşme sürecini kolaylaştırır ve uzun vadeli riskleri azaltır.”
Atipik depresyon hakkında sık sorulan sorular
Atipik depresyon klasik depresyondan nasıl ayrılır?
Dr. Öğr. Üyesi Murat Yusuf Hüseyin’e göre en önemli fark, duygudurumun çevresel olaylara tepkisel olması. Olumlu bir gelişmeyle kısa süreli iyilik hali oluşabiliyor ama kalıcı olmuyor.
Atipik depresyon nadir mi görülür?
Hayır. Depresyon tanısı alan bireylerin yaklaşık yüzde 15 ila 29’unda atipik özellikler görülebiliyor.
Kurşun ağırlığı hissi nedir?
Kişinin kollarında ve bacaklarında gerçek bir ağırlık varmış gibi hissetmesi. Hüseyin, bunun iradesizlik ya da numara olarak değerlendirilmemesi gerektiğini vurguluyor.
Görüş: Dr. Öğr. Üyesi Murat Yusuf Hüseyin, Psikiyatri Uzmanı, Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi
Kaynaklar
