Yardım etmek yalnızca karşıdaki kişiye değil, yardım edenin ruh sağlığına da iyi geliyor. Araştırmalar, düzenli yardım eden kişilerde mutluluk hormonlarının arttığını, stres düzeyinin düştüğünü ve depresyon riskinin azaldığını gösteriyor.
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi’nden Klinik Psikolog Cumali Aydın, yardım etmenin birey ve toplum için psikolojik, biyolojik ve sosyal açıdan iyileştirici etkilerini anlattı: “Küçük bir destek bile kişide ‘değerliyim, işe yarıyorum’ duygusunu tetikliyor. Yardım etmek yalnızca dışa dönük bir prososyal davranış değil; aynı zamanda kişinin içsel dünyasında bir iyileşme döngüsü başlatan psikolojik bir süreç.”
Yardım etmek beyinde iyi hissettiren kimyasalları artırıyor
Aydın’a göre psikoloji literatüründeki “yardım etmek iyileştirir” ifadesi, kişi başkasına destek olduğunda kendi iyilik halinin de güçlendiğini anlatıyor: “Araştırmalar, yardım etme davranışının beyinde dopamin, oksitosin ve serotonin gibi iyi hissettiren kimyasalların artmasına yol açtığını, bunun da kişinin ruh halini düzenlediğini gösteriyor.”
Yaşlı bir komşunun alışverişini taşımak ya da bir arkadaşın zor anında yanında olmak gibi küçük destekler bile bu etkiyi yaratabiliyor. Konuyu farklı bir açıdan ele alan iyilik yapmanın psikolojisi yazımıza da göz atabilirsiniz.
Beden ve ruh üzerinde iyileştirici etki
Aydın, etkinin biyolojik, psikolojik ve sosyal mekanizmalarla açıklandığını söylüyor: “Bilimsel çalışmalar, yardım eden kişilerin stres hormonlarında azalma, mutluluk hormonlarında artış yaşadığını, bağışıklık sisteminin bile güçlendiğini ortaya koyuyor. Gönüllülük üzerine yapılan uzun dönemli araştırmalar, düzenli yardım eden kişilerin depresyon oranlarının anlamlı şekilde düşük olduğunu gösteriyor. Bunun nedeni, yardım etmenin kişide bir ‘anlam hissi’ oluşturması, kimlik duygusunu güçlendirmesi ve kişinin kendini daha işlevsel hissetmesini sağlamasıdır.”
Güçlü toplumsal bağlar, güçlü ruhsal dayanıklılık
Aydın’a göre insanlar birbirine destek verdikçe aralarındaki güven artıyor: “‘Bu toplumun bir parçasıyım’ duygusu pekişir ve yalnızlık hissi azalır. Sosyal destek ağlarına sahip bireylerin stres karşısında daha dayanıklı olduğu, travmatik olayları daha hızlı atlattığı, hatta yaşam memnuniyetlerinin daha yüksek olduğu araştırmalarla ortaya konmuştur. Apartmanda komşusuna yardım eden veya iş yerinde bir arkadaşının yükünü hafifleten bir kişi, farkında olmadan kendi psikolojik direnç kapasitesini de artırır.” Yalnızlığın etkileri için yalnızlık beyni zayıflatıyor yazımızı da okuyabilirsiniz.
Uzun vadeli iyileşme küçük ama sürekli iyiliklerle geliyor
Aydın, küçük günlük iyiliklerle büyük yardım eylemlerinin etki derinliğinin farklı olduğunu ama ikisinin de olumlu sonuç doğurduğunu belirtiyor: “Kapıyı tutmak, birine nazikçe gülümsemek veya bir arkadaşına kısa bir mesaj göndermek bile bu etkiye örnektir. Bu davranışlar kişide anlık bir iyi olma hali yaratırken, düzenli bir sosyal sorumluluk projesine katılmak gibi büyük çaplı yardım eylemleri daha kalıcı bir anlam ve kimlik duygusu sağlar. Ancak büyük yardım eylemleri daha fazla zaman, enerji ve duygusal kapasite gerektirdiğinden sürdürülebilirlik çoğu zaman küçük iyiliklerde daha fazladır.”
Zorunlu yardım iyileştirmiyor
Yardım baskı altında yapıldığında beklenen etki genellikle ortaya çıkmıyor. Aydın’a göre bu durumda kişi içsel motivasyonla değil dışsal baskıyla hareket ediyor: “Nörobiyolojik olarak ödül sistemini aktive etmez. Bu nedenle kişi yardım ederken kendini yorgun, baskılanmış ya da tükenmiş hissedebilir. Örneğin aile baskısıyla bir akrabaya bakım veren ya da iş yerinde zorunlu gönüllülük programına katılan bir kişinin ruhsal açıdan rahatlamak yerine daha fazla stres yaşaması sık görülür.”
Yardım etmek için kusursuz olmak gerekmiyor
Aydın, her gün bir kişiye küçük bir iyilik yapmanın, ihtiyacı olan birine mesaj göndermenin, aile içinde daha çok teşekkür etmenin bu döngüyü güçlendirdiğini söylüyor. Çekingen kişilere önerisi ise küçük sosyal temaslarla başlamak:
“Çoğu çekingen birey ‘yanlış anlaşılırım’, ‘yardımım yeterli olmaz’ ya da ‘rahatsız ederim’ düşünceleriyle geri durur; ancak bilişsel davranışçı terapinin de gösterdiği gibi bu düşünceler gerçeklikten çok kaygı odaklıdır. Birine gülümsemek, küçük bir teşekkür notu yazmak ya da yakın çevresinde kısa süreli bir destek sunmak bu süreci başlatabilir. Hayvanlarla çalışmak, çevrimiçi gönüllülük yapmak veya birebir iletişimi az olan etkinliklere katılmak gibi ilgi alanına uygun yollar kaygıyı azaltır. Yardımın kusursuz olmasına gerek yoktur; bazen sadece birini dinlemek bile hem yardım eden hem de yardım alan için iyileştirici bir temas yaratır.”
Yardım etmek hakkında sık sorulan sorular
Yardım etmek ruh sağlığını nasıl etkiler?
Klinik Psikolog Cumali Aydın’a göre yardım etmek beyinde dopamin, oksitosin ve serotonin gibi kimyasalları artırıyor; stresi azaltıyor ve kişide anlam hissi oluşturuyor.
Küçük iyilikler mi büyük yardımlar mı daha etkili?
İkisi de olumlu etki yaratıyor; ancak sürdürülebilirlik küçük iyiliklerde daha fazla olduğu için en dengeli ve uzun vadeli iyileşme küçük ama sürekli iyiliklerle sağlanıyor.
Zorunlu yardım da iyi gelir mi?
Hayır. Baskı altında yapılan yardım ödül sistemini aktive etmiyor; kişi kendini yorgun ve tükenmiş hissedebiliyor.
Görüş: Klinik Psikolog Cumali Aydın, Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi
Kaynaklar
