Sosyal medyada karşınıza çıkan bir online psikolojik test, birkaç soruda “narsist misiniz”, “DEHB’niz var mı” ya da “kişilik tipiniz ne” sorularına yanıt vaat ediyor. Uzmanlar ise bu testlerin merak uyandırsa da her zaman bilimsel sonuç vermediğini ve hiçbir test sonucunun tek başına tanı anlamına gelmediğini hatırlatıyor.
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Psikoloji Hizmetleri Genel Koordinatörü Klinik Psikolog Çiğdem Demirsoy ve Uzman Klinik Psikolog Yasemin Yalçın, internetteki testlerin ne kadar güvenilir olduğunu ve bu sonuçların nasıl yorumlanması gerektiğini anlattı.
Bir online psikolojik test ne zaman bilimsel sayılır?
Demirsoy, bilimsel bir psikolojik ölçek ile eğlence ya da merak amacıyla hazırlanan popüler testlerin birbirinden ayrılması gerektiğini vurguluyor. Bir testin bilimsel kabul edilebilmesi için psikoloji kuramlarına dayanması ve geçerlik, güvenirlik ve standardizasyon çalışmalarından geçmiş olması gerekiyor:
“Bir testin çok paylaşılması ya da profesyonel görünümde olması onun bilimsel olduğu anlamına gelmez. Güvenirlik ölçme aracının tutarlı sonuçlar vermesi, geçerlilik testin ölçtüğünü iddia ettiği özelliği gerçekten ölçmesi, standardizasyon ise soruların, uygulama koşullarının, puanlama ve yorumlama süreçlerinin önceden belirlenmiş kurallara bağlı olması demektir.”
- Güvenirlik: Testin tutarlı sonuçlar vermesi
- Geçerlik: Testin ölçtüğünü iddia ettiği özelliği gerçekten ölçmesi
- Standardizasyon: Soruların, uygulama koşullarının, puanlama ve yorumlamanın önceden belirlenmiş kurallara bağlı olması
Online psikolojik test sonucu tanı koydurmaz
İnternetten yapılan bir test ile uzmanın yaptığı ayrıntılı psikolojik değerlendirme aynı şey değil. Demirsoy, “Psikolojik testler tanı koydurucu araçlar değil, uzmanın değerlendirmesine ışık tutan tarama araçları olarak çalışır.” diyor ve ekliyor:
“Kişinin belirtilerinin çeşidi, süresi ve sıklığı, yaşam koşulları, belirtilerin günlük işlevselliğe etkisi ve uzman görüşmesi sırasında gözlenen diğer kriterler de değerlendirilmeli. İnternetten yapılan test sonuçlarına bakarak kişinin kendisine depresyon, anksiyete, bipolar bozukluk, borderline, narsisizm veya DEHB gibi tanılar koyması doğru değil.”
Demirsoy’a göre bu durumun iki yönlü bir riski var: “İnternet testlerinden yola çıkarak kişinin kendisine etiket yapıştırması kaygıyı artırabilir. Bunun tersi de mümkün olabilir. Testte düşük puan alan bir kişi ‘bende bir şey yok’ düşüncesiyle gerçekten ihtiyaç duyduğu profesyonel yardımı erteleyebilir.” Sosyal medyada yayılan psikolojik etiketlerin risklerini bu yazımızda da ele almıştık.
Bilimsel testler tanı sürecine katkı sağlar
Geçerliği ve güvenirliği kanıtlanmış testler bile tek başına tanı aracı değil. Ancak Demirsoy, doğru kullanıldığında test ve ölçeklerin tanı ve tedavi sürecinde önemli bir yeri olduğunu belirtiyor. Bu araçlar belirtilerin sıklığı ve şiddeti, günlük işlevselliğe etkisi ve normatif değerlerden ne ölçüde uzaklaşıldığı konusunda bilgi sağlıyor.
“Testler yalnızca tedavinin başlangıcında değil, tedavi süreci boyunca da kullanılabilir. Periyodik ölçümler tedavinin işe yarayıp yaramadığını ve iyileşmenin devam edip etmediğini takip etmeye yardımcı olabilir.”
Farkındalık için bir başlangıç noktası
Bilimsel temeli olan online ölçekler doğru kullanıldığında yararlı olabiliyor. Demirsoy’a göre bir online psikolojik test, kişinin kendini daha yakından gözlemlemesine, yaşadığı sorunlar üzerine düşünmesine ve gerektiğinde profesyonel yardım için ilk adımı atmasına katkı sağlayabilir: “Bu testler tanı aracı değil, tarama ve farkındalık aracı olarak değerlendirilmeli.”
Yine de test sonuçlarından yola çıkarak kendine teşhis koymaktan ya da kişilik etiketleri oluşturmaktan kaçınmak gerekiyor. Bir tarama ölçeğinin belirgin bir soruna işaret etmesi “kesin tanı” anlamına gelmiyor; Demirsoy bunun “bir uzmanla görüşmeye değer” şeklinde yorumlanması gerektiğini söylüyor:
“Öz bildirim ölçekleri uzman değerlendirmesi olmadan eksik veya yanıltıcı olabilir. Aynı konuda tekrar tekrar internette araştırma yapma ihtiyacı hisseden kişilerin de kendi kendine tanı koymaya çalışmak yerine profesyonel görüş alması daha doğru bir yaklaşım olur.”
Test puanından bağımsız olarak uzmana başvurmak gereken durumlar
Yasemin Yalçın, özellikle “Narsist misin?”, “DEHB olabilir misin?” ya da “10 soruda kişilik tipini öğren” gibi içeriklerin önemli bir bölümünün bilimsel kriterleri taşımayabileceğine dikkat çekiyor: “Tanı klinik görüşme, kişinin belirtilerinin süresi ve yaşamına etkisi, kişisel ve aile öyküsü ile gerektiğinde farklı değerlendirme araçlarının birlikte ele alınmasıyla konulur.”
Yalçın’a göre kişi yalnızca test puanına değil, günlük yaşamındaki işlevselliğine de bakmalı. Şu durumlarda test sonucundan bağımsız olarak bir uzmana başvurmak önemli:
- Uzun süren yoğun mutsuzluk veya kaygı
- Uyku ve iştah değişiklikleri
- Belirgin dikkat ve konsantrasyon güçlüğü
- İlişkilerde ya da iş ve okul yaşamında ciddi bozulma
- Kontrol etmekte zorlanılan düşünce ve davranışlar
“Online psikolojik testler bize bazı ipuçları verebilir ancak tanımızı söylemez. Test sonucunu bir başlangıç noktası olarak görmek ve klinik değerlendirmenin yerine koymamak gerekir.”
Online psikolojik test hakkında sık sorulan sorular
Online psikolojik test ile tanı konulabilir mi?
Hayır. Uzmanlara göre psikolojik testler tanı koydurucu değil, tarama araçlarıdır. Tanı; klinik görüşme, belirtilerin süresi ve yaşama etkisi, kişisel ve aile öyküsü birlikte değerlendirilerek konulur.
Bir testin bilimsel olduğunu nasıl anlarım?
Bilimsel bir ölçek psikoloji kuramlarına dayanır; geçerlik, güvenirlik ve standardizasyon çalışmalarından geçmiştir. Çok paylaşılması ya da profesyonel görünmesi bilimsel olduğunu göstermez.
Testte düşük puan almak sorun olmadığı anlamına gelir mi?
Gelmeyebilir. Düşük puan alan kişi “bende bir şey yok” diyerek ihtiyaç duyduğu yardımı erteleyebilir. Günlük yaşamda belirgin sıkıntı varsa puandan bağımsız olarak uzmana başvurmak gerekir.
Online testlerin hiç faydası yok mu?
Bilimsel temeli olan ölçekler, doğru kullanıldığında farkındalık ve profesyonel yardım için ilk adım olarak işe yarayabilir.
Kaynaklar:
- Üsküdar Üniversitesi, “Online psikolojik testler tanı koymak için yeterli değil!” (DOI: 10.32739/uha.id.91932)
