Yaşlılarda unutkanlık, içe kapanma ve davranış değişiklikleri her zaman yaşlanmanın doğal bir sonucu olmayabiliyor. Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Psikiyatri Uzmanı Dr. Öğr. Üyesi Firdevs Seyfe Şen’e göre bu belirtiler depresyon, bilişsel sorunlar, ilaç yan etkileri ya da farklı sağlık sorunlarıyla ilişkili olabiliyor. Şen, unutkanlık günlük yaşamı etkilemeye başladığında erken değerlendirmenin önemli olduğunu, yaşlıları unutkanlıkları nedeniyle eleştirmenin ise kaygılarını artırabileceğini vurguluyor.
Kişilik değişikliklerini yaşlılığa bağlamayın
Şen, “Annem son zamanlarda çok değişti”, “Kimseyle görüşmek istemiyor”, “Her şeyden şüphelenir oldu” gibi şikayetlerle sık karşılaştığını söylüyor: “Yaş aldıkça insanın bazı alışkanlıklarının değişmesi gayet normal olabilir. Ama belirgin ve yeni başlayan bir kişilik veya davranış değişikliğini sadece yaşlılığa bağlamak çok sağlıklı değildir. Çünkü bazen bunlar ciddi anlamda bir depresyonun, bilişsel sorunların, kullanılan bazı ilaçların yan etkilerinin veya başka tıbbi problemlerin sonucu olabilir.”
Şen ailelere “Sen çok değiştin, neden böyle oldun?” yerine “Son zamanlarda seni biraz içine kapanmış görüyorum, seni üzen bir şey mi var?” gibi anlayışlı bir yaklaşım öneriyor.
Yaşlılarda unutkanlık ne zaman önemsenmeli?
Şen’e göre bir ismi ya da anahtarın yerini unutmak hemen Alzheimer anlamına gelmiyor; yaşla birlikte bazı bilgileri daha geç hatırlamak doğal. Unutkanlık ile Alzheimer arasındaki farkı anlamak için şu sorular önemli:
- Unutkanlık günlük yaşamı etkilemeye başladı mı?
- Aynı soru kısa aralıklarla tekrar tekrar soruluyor mu?
- Yakın zamanda yaşanan olaylar belirgin biçimde unutuluyor mu?
- İlaçları ya da parayı yönetmekte zorlanıyor mu?
- Daha önce iyi bildiği işleri yapmakta ya da bildiği yerlerde yön bulmakta güçlük çekiyor mu?
Şen, bu durumların geçiştirilmemesi gerektiğini, belirtilerin erken saptanmasının hem yaşlının hem de yakınlarının hayatını kolaylaştırdığını söylüyor.
Eleştirmek kaygıyı artırıyor
Şen, yakınlara önemli bir uyarıda bulunuyor: “‘Aa, bunu da mı unuttun? Bak, yine unuttun.’ gibi cümleler, yaşlı hastalar için gerçekten yoğun anksiyeteye neden olan, unutkanlığın daha da hızlanmasına veya mevcut belirtilerin gizlenmesine yol açabilen durumlardır.” Uzmana göre değişimi iyi gözlemlemek, hastayı anlamaya çalışmak ve bir uzmanla görüşmek daha sağlıklı.
İçe kapanma depresyonun habercisi olabilir
Şen’e göre yaşlılarda depresyon her zaman açık bir üzüntüyle ortaya çıkmıyor; kişi çoğu zaman “depresyondayım” demiyor, hatta bunun farkında bile olmayabiliyor. “Kimseyle görüşmek istemiyorum”, “Çabuk yoruluyorum”, “Eskisi gibi düşünemiyorum” gibi ifadeler, ağrı yakınmaları, uyku ve iştah değişiklikleri, enerji azalması ve sosyal hayattan geri çekilme sık görülen belirtiler. Özellikle yeni başlayan içe kapanma ve hızla artan unutkanlık ciddiye alınmalı. Şen, yaşlılık depresyonunda intihar riskinin daha ön planda olduğunu ve tedaviye daha yavaş yanıt verebildiğini, bu nedenle erken tanı ve tedavinin çok önemli olduğunu vurguluyor.
Psikiyatrik yatış bir güvenlik önlemi
Yaşlı bir yakının psikiyatri servisine yatırılması aileler için korkutucu olabiliyor. Şen, yatışın hastalık çok ağır olduğu için değil, güvenliği sağlamak, tedaviyi düzenlemek ve yakından takip etmek için önerildiğini anlatıyor. Ağır depresyon, intihar riski, psikotik belirtiler ya da temel ihtiyaçlarını karşılayamama durumlarında yatış gündeme gelebiliyor. Hastaya “Seni bir süre daha yakından takip edelim, tedavini düzenleyelim” demek kaygıları azaltıyor.
Sık sorulan sorular
Yaşlılarda unutkanlık ne zaman tehlikelidir?
Günlük yaşamı etkilediğinde, aynı sorular tekrarlandığında, yakın olaylar unutulduğunda ve bilinen yerlerde yön kaybı yaşandığında değerlendirilmelidir.
Her unutkanlık Alzheimer mı?
Dr. Öğr. Üyesi Firdevs Seyfe Şen’e göre hayır; depresyon, ilaç yan etkileri ve başka sağlık sorunları da unutkanlığa yol açabilir.
Yaşlılarda depresyon nasıl anlaşılır?
İçe kapanma, sosyal hayattan çekilme, ağrı yakınmaları, uyku ve iştah değişiklikleri ile artan unutkanlık önemli işaretlerdir.
Acil yardım ne zaman gerekir?
Yaşlı bir yakında kendine zarar verme düşüncesi ya da intihar riski fark edilirse beklemeden 112 aranmalı ve bir psikiyatri uzmanından destek alınmalıdır.
