Kariyerde atılan yeni bir adım, tamamlanan önemli bir proje ya da alınan bir övgü çoğu insana sevinç ve gurur verir. Bazı kişilerde ise aynı başarılar “Bunu gerçekten hak ettim mi?” sorusunu beraberinde getirir. Psikolojide bu düşünce biçimi sahtekarlık sendromu (imposter syndrome) olarak adlandırılıyor.
Anadolu Sağlık Merkezi Hastanesi’nden Uzman Klinik Psikolog Jülide Unutmaz, sendromu şöyle tanımlıyor:
“Imposter Syndrome yani Sahtekarlık Sendromu, kişinin elde ettiği başarıları içselleştirememesi ve bunları kendi yetenekleri yerine şans, tesadüf veya dış etkenlerle açıklamasıdır. Bu his çoğu zaman kişinin gerçekten yetersiz olduğunu değil, kendisine karşı aşırı eleştirel yaklaştığını gösterir.”
Kavram ilk kez 1978’de psikologlar Pauline Clance ve Suzanne Imes’in yüksek başarılı kadınlar üzerine yaptığı çalışmada tanımlanmıştı.
Sahtekarlık sendromu neden ortaya çıkar?
Unutmaz’a göre başarılı bireylerin kendilerini yetersiz hissetmesinin arkasında şu psikolojik etkenler olabilir:
- Mükemmeliyetçilik
- Düşük öz değer algısı
- Başarısızlık korkusu
- Yüksek performans baskısı
Çocukluk deneyimleri ve aile tutumları da belirleyici olabiliyor:
“Sürekli eleştirilen, başarı odaklı yetiştirilen veya yalnızca belirli koşulları karşıladığında kabul gören çocuklarda bu eğilim daha sık görülebilir.”
Sahtekarlık sendromunun belirtileri neler?
Unutmaz, kişinin günlük yaşamında şu düşünce ve davranışların görülebileceğini söylüyor:
- “Aslında yeterince iyi değilim” ya da “Bir gün herkes gerçeği anlayacak” gibi düşünceler
- Başarıları küçümseme
- Aşırı çalışma ya da erteleme davranışları
- Kaygı ve tükenmişlik hissi
Sosyal medya ve kıyas kültürü sahtekarlık hissini güçlendirebilir
Sosyal karşılaştırma, öz yeterlilik algısını olumsuz etkileyebiliyor. Unutmaz şöyle açıklıyor:
“Sosyal medyada çoğunlukla başarıların, kusursuz görünen yaşamların ve kariyerdeki önemli dönüm noktalarının paylaşılması, kişilerin kendi hayatlarını başkalarının yalnızca görünür yönleriyle kıyaslamasına yol açabiliyor. İnsanların başarıya ulaşırken yaşadıkları zorlukların, başarısızlıkların ve tereddütlerin çoğu zaman görünür olmaması ise kişinin çevresindeki herkesi kendisinden daha başarılı ve yetkin görmesine neden olabiliyor. Bu kıyaslama, kişinin kendi başarılarını küçümsemesine, eksiklerine daha fazla odaklanmasına ve bulunduğu konumu hak etmediğini düşünmesine yol açarak sahtekarlık hissini güçlendirebilir.”
Sosyal medyadaki kıyasın ruh halimize etkisi için dijital benlik ve sosyal medyadaki mutluluk yarışı yazımıza da göz atabilirsiniz.
Sahtekarlık sendromuyla nasıl baş edilir?
Unutmaz’a göre kişinin kendi başarısını kabul edebilmesi için düşünce ve davranış kalıplarını fark etmesi önemli. Önerileri şöyle:
- Başarı günlüğü tutun: Elde edilen başarıları ve bu süreçte gösterilen çabayı düzenli olarak not etmek, gelişimi somut biçimde görmeye yardımcı olur.
- Otomatik düşünceleri sorgulayın: “Bunu şans eseri başardım” gibi düşünceleri gözden geçirin.
- Gerçekçi bir öz değerlendirme yapın: Güçlü ve gelişime açık yönlerinizi birlikte değerlendirin.
- Hataları öğrenme süreci olarak görün: Hatalar yetersizliğin kanıtı değil, öğrenmenin parçasıdır.
“Bu düşünceler kişinin günlük yaşamını, iş ilişkilerini veya ruhsal iyilik halini olumsuz etkiliyorsa psikoterapi desteğine başvurulabilir.”
Aynı uzmanın kötü haberleri sürekli takip etmenin etkilerine dair değerlendirmesi için doomscrolling yazımıza bakabilirsiniz.
Sahtekarlık sendromu hakkında sık sorulan sorular
Sahtekarlık sendromu bir hastalık mı?
Sahtekarlık sendromu bir tanı değil, psikolojide tanımlanmış bir düşünce biçimidir. Jülide Unutmaz’a göre bu his çoğu zaman kişinin gerçekten yetersiz olduğunu değil, kendisine karşı aşırı eleştirel olduğunu gösterir.
Sahtekarlık sendromu kimlerde görülür?
Mükemmeliyetçi, başarısızlık korkusu ve yüksek performans baskısı yaşayan kişilerde daha sık görülebilir. Sürekli eleştirilen ya da yalnızca başarılı olduğunda kabul gören çocukluk deneyimleri de etkili olabilir.
Sahtekarlık sendromu için ne zaman destek alınmalı?
Bu düşünceler günlük yaşamı, iş ilişkilerini ya da ruhsal iyilik halini olumsuz etkiliyorsa psikoterapi desteği alınabilir.
Kaynaklar:
