Varis, toplumun yaklaşık dörtte birini ilgilendiren yaygın bir damar hastalığı. Bu kadar yaygın olduğu için çoğu zaman sıradanlaştırılıyor ve yalnızca görünümü etkileyen kozmetik bir sorun gibi görülüyor. Oysa son yıllardaki büyük ölçekli çalışmalar, bacaktaki genişlemiş ve kıvrımlı damarların bazı durumlarda vücudun geri kalanı hakkında da önemli ipuçları verebildiğini gösteriyor.
Kalp ve Damar Cerrahisi Uzmanı Op. Dr. Oğuz Konukoğlu, muayenehanesinde en sık duyduğu cümleyi şöyle aktarıyor:
“‘Hocam zaten estetik bir şey, çok da rahatsız etmiyor; mecbur muyum?’ Varis çoğu zaman ciddi bir hastalık değildir. Ancak ‘ciddi değil’ ile ‘önemsiz’ aynı şey değildir.”
Varis nasıl oluşur?
Bacaklardaki toplardamarlar kanı yerçekimine karşı kalbe doğru taşır. Bu süreçte baldır kaslarının pompa etkisi ve damar içindeki küçük kapakçıklar görev yapar. Tek yönlü bir kapı gibi çalışan kapakçıklar kanın yukarı çıkmasını sağlarken geri kaçmasını önler.
Kapakçıklar yetersiz kaldığında kan geri kaçmaya başlar; tıp dilinde buna “reflü” denir. Damar içindeki basınç yükselir, damar duvarı genişler ve zamanla varisin bilinen görünümü ortaya çıkar. Bu nedenle varis yalnızca bir “boru genişlemesi” değil, esas olarak bir “kapak arızası”nın sonucudur.
Varis risk faktörleri ve belirtileri
Risk faktörleri: Aile öyküsü en güçlü risk faktörlerinden biri. Kadın cinsiyet, gebelik sayısı, ileri yaş, fazla kilo ve uzun süre ayakta ya da hareketsiz oturarak çalışma da riski artırıyor.
Belirtiler: Gün sonuna doğru artan ağırlık ve dolgunluk hissi, akşamları ayak bileğinde şişme, gece krampları, huzursuz bacak ve kaşıntı görülebiliyor. Şikâyetlerin sabah hafif, akşam belirgin olması ve bacak yukarı kaldırınca rahatlaması klasik bir ipucu.
Varis hakkında az bilinen dört önemli bulgu
1. Boy uzadıkça risk de artabiliyor
Stanford Üniversitesi ekibinin yaklaşık yarım milyon kişilik UK Biobank verisini incelediği ve Circulation dergisinde yayımlanan çalışmada, en uzun boy grubundakilerde varis riski en kısa gruba göre yaklaşık 1,7 kat yüksek bulundu. Aynı çalışmada varisle ilişkili 30 yeni genetik bölge tanımlandı.
“Uzun boylu bir kişide ayak bileğindeki kan sütunu daha yüksektir. Bu nedenle kapakçıkların taşıdığı basınç yükü de artar.”
2. Varis, derin damar pıhtısıyla ilişkili olabilir
JAMA’da yayımlanan ve 425 binden fazla kişiyi kapsayan Tayvan kohortunda, varisi olanlarda derin ven trombozu riski olmayanlara göre yaklaşık beş kat yüksek bulundu. Akciğer embolisi ve periferik arter hastalığında daha ılımlı bir artış saptandı; araştırmacılar bu iki bulgunun temkinli yorumlanması gerektiğini belirtti.
Bu ilişkinin doğrudan neden-sonuç mu, yoksa ortak bir zeminden mi kaynaklandığı hâlâ tartışılıyor. Ancak bacakta ani şişme, tek taraflı ağrı ve kızarıklık “varisim azdı” denilerek geçiştirilmemeli.
3. Tedavi yalnızca görünümü düzeltmiyor olabilir
Circulation: Cardiovascular Interventions’da yayımlanan takip çalışmasında, endovenöz termal ablasyonla tedavi edilen hastalarda sonraki dönemde derin ven trombozu riskinin yaklaşık yarı yarıya, periferik arter hastalığı riskinin ise üçte bir oranında daha düşük olduğu bildirildi. Çalışma gözlemsel olduğu için kesin kanıt sayılmıyor; ancak “varis tedavisi tamamen kozmetiktir” yaklaşımının yeniden değerlendirilmesi gerektiğine işaret ediyor.
4. Varise bağlı yarada bekleme yaklaşımı değişti
İngiltere’de 20 merkezde yürütülen ve New England Journal of Medicine’da yayımlanan EVRA çalışmasında, bandaj tedavisine ek olarak damar kapatma işlemi erken yapılan hastalarda yaralar daha hızlı iyileşti ve hastalar bir yıl içinde daha uzun süre yarasız yaşadı.
“Bacakta iki haftadan uzun süredir kapanmayan bir yara varsa damar cerrahisine başvurmak için yaranın kapanmasını beklemek doğru değildir.”
Varis tedavisinde bugün hangi yöntemler kullanılıyor?
Klasik damar çekme (stripping) ameliyatı artık tek seçenek değil; birçok merkezde ilk tercih de değil. Bugün şu yöntemler öne çıkıyor:
- Lazer ve radyofrekansla damarın içeriden kapatılması
- Tıbbi yapıştırıcı (siyanoakrilat)
- Köpük skleroterapi
Bu yöntemler çoğunlukla lokal anesteziyle uygulanabiliyor ve genellikle aynı gün taburculuğa imkân veriyor. Vücut dışından odaklanmış ultrasonla iğnesiz damar kapatmayı hedefleyen sistemler klinik çalışma aşamasında. Yapay zekâ destekli ultrason haritalaması ise işlemi kişiselleştirmeyi amaçlıyor. Hangi evrede hangi yöntemin seçildiğini varisin seviyesine göre tedavi yöntemleri yazımızda okuyabilirsiniz.
Varis hakkında doğru bilinen yanlışlar
- “Varis çorabı işe yaramaz.” Doğru basınç sınıfı ve ölçü kullanılmadığında, çorap sabah yataktan kalkmadan giyilmediğinde beklenen fayda alınamayabilir. Çorap kapak yetmezliğini tedavi etmez; ilerlemeyi yavaşlatıp şikâyetleri azaltır.
- “Ameliyat olsam da geri gelir.” Nüks mümkün ama çoğu zaman aynı damar değil, yeni damarlarda yeni yetmezlik gelişir. Doğru haritalama ve düzenli takip nüks oranını belirgin biçimde azaltabilir.
- “Sıcak iyi gelir.” Uzun sıcak duş, hamam ve sauna damarları genişleterek şikâyetleri artırabilir. Serin uygulama ve bacakları yükseltmek daha uygun.
- “Kılcal damarları yaktırayım, sorun biter.” Yüzeydeki kılcallar bazen altta yatan kapak yetmezliğinin görünen yüzüdür. Bu nedenle ilk adım renkli Doppler ultrasonografidir.
Safen veni kalp ameliyatlarında önemli olabilir
Koroner baypas ameliyatlarında en sık kullanılan damarlardan biri bacaktaki safen ven. Varisleşmiş ve kapakları bozulmuş bir safen ven bu amaçla genellikle kullanılamıyor.
“Bacağınızdaki toplardamar, ileride kalbinizi besleyecek bir yedek parça olabilir. Damarlarınıza bugün göstereceğiniz özenin yıllar sonra bambaşka bir masada karşınıza çıkabileceğini bilmenizi isterim.”
Varis için ne zaman doktora başvurulmalı?
Şu bulgular beklenmemesi gereken işaretler:
- Bacakta hızla ilerleyen renk değişikliği
- Deride sertleşme ya da kapanmayan yara
- Varis üzerinde ani ağrı ve sertlik
- Tek taraflı ani şişme
Bunlar olmasa bile ailesinde varis öyküsü olan ve gün sonunda bacak ağırlığı hisseden kişiler için hekim değerlendirmesi ve gerekirse renkli Doppler ultrasonografi uygun bir başlangıç.
Varis hakkında sık sorulan sorular
Varis tehlikeli midir?
Op. Dr. Oğuz Konukoğlu’na göre varis çoğu zaman ciddi bir hastalık değildir ama önemsiz de değildir. Çalışmalar varisin derin ven trombozu riskiyle ilişkili olabildiğini gösteriyor.
Varis çorabı varisi tedavi eder mi?
Hayır. Doğru basınç sınıfı ve ölçüde kullanılan varis çorabı ilerlemeyi yavaşlatıp şikâyetleri azaltır, ancak kapak yetmezliğini tedavi etmez.
Varis ameliyatsız tedavi edilebilir mi?
Evet. Lazer, radyofrekans, tıbbi yapıştırıcı ve köpük skleroterapi gibi yöntemler çoğunlukla lokal anesteziyle uygulanır ve genellikle aynı gün taburculuk sağlar.
Kaynaklar:
- Gohel MS ve ark. A Randomized Trial of Early Endovenous Ablation in Venous Ulceration (EVRA). New England Journal of Medicine, 2018.
- Stanford Üniversitesi, UK Biobank verileriyle varis ve boy uzunluğu çalışması, Circulation
- Tayvan kohortu, varis ve derin ven trombozu ilişkisi, JAMA
