Ana Sayfa Psikoloji Alışveriş bağımlılığı nedir? Üstesinden nasıl gelinir?

Alışveriş bağımlılığı nedir? Üstesinden nasıl gelinir?

Alışveriş bağımlılığı, kişinin zor duruma düşecek kadar alışveriş yapmasıyla kendini gösteren gerçek bir bağımlılık. Alışveriş yaptıkça beynin ödül mekanizması devreye giriyor ve anlık bir haz yaşanıyor. Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Uzman Klinik Psikolog Özgenur Taşkın, bu durumla bilinçli farkındalıkla baş edilebileceğini söylüyor: “Alışveriş bağımlılarına yapılabilecek en büyük kötülük onları eleştirmek olur, kesinlikle eleştirilmemeli. Sadece ne hissettiği, ne istediği ve neden bu alışverişe ihtiyaç duyduğu sorulmalı.”

Alışveriş bağımlılığı konusunu anlatan, alışveriş merkezinde elinde alışveriş torbaları taşıyan genç bir kadın

Alışveriş bağımlılığı neden gerçek bir bağımlılık?

Taşkın’a göre kişi alışveriş yaptıkça dopamin salgılanıyor ve bu durum ödül sistemini oluşturuyor: “Hatta bazı kişiler, ‘kendimi bugün ödüllendirdim, kendim için alışveriş yaptım’ derler. Ancak o mutluluğun anlık olduğunu hissederler. ‘Bir sürü şey aldım ama aslında gereksizdi. Bir anda heyecanlandım ve aldım. İyi de hissettim ama şu anda ben bunları ne yapacağım’ noktasına kadar gidebilirler.”

Taşkın bağımlılığın sınırını şöyle tanımlıyor: “Bağımlılık dediğimiz durum, kişinin zor duruma düşmesine neden olacak kadar alışveriş yapmasıdır. Acil ihtiyaçları varken ya da birikim yapması gerekirken bu durumu göz ardı edip, sadece duygusal bir boşlukta hissettiği için ya da dopamin ihtiyacından kaynaklanan bir dürtüyle alışveriş yapmasıdır. Eğer bu durum kişinin hayatını ciddi anlamda etkiliyorsa, buna bağımlılık diyebiliriz.” Bu bağımlılığın hangi yaşlarda başladığını alışveriş bağımlılığı belirtileri yazımızda ele almıştık.

Sağlıklı alışveriş için üç soru

Taşkın, alışveriş yapmadan önce kendimize üç soru sormamızı öneriyor:

  • Bu alışverişe gerçekten ihtiyacım var mı?
  • Bu alışveriş maddi durumumu zorlayacak mı?
  • Bu alışveriş hedeflerimi ve ilerlediğim yolu engelleyecek mi?

“Çünkü bazen alışveriş kaynaklı kişiler maddi anlamda o kadar çok açılıyor ki, yeme, içme, barınma gibi temel gereklilikleri yerine getiremeyecek kadar ilerlemiş oluyor. Haliyle bu üç soruya bakmadan yani bilinçli farkındalık oluşturmadan alışveriş yapmak tüketim tuzağına düşmek demektir” diyor.

Suçlamak yerine anlamaya çalışın

Alışveriş bağımlılığı aile bütçesini etkiliyorsa durumun gerekçeleriyle birlikte açıkça anlatılması gerektiğini söyleyen Taşkın, suçlayıcı bir dilden kaçınılması gerektiğinin altını çiziyor:

“Burada kişiyi suçlamak, kişiye yapılabilecek en büyük kötülüktür. Eğer suçlayacaksak bu iletişime hiç girmemek daha mantıklı. Ama suçlamayıp bilinçli farkındalık boyutuna kişiyi ulaştıracaksak zaten işlevsel olacaktır. İşlevsel olamadığı durumlarda da artık burada demek ki biz yakınlarımıza yardımcı olamıyoruz anlamına gelir. Bu durum da bir psikolog ya da psikiyatrist desteğine, bir bağımlılık desteğine ihtiyaç duyduğunu gösterir.”

Bilinçli farkındalıkla hazzı ertelemek

Taşkın’a göre anlık tatmin duygusu yalnızca farkındalıkla değil, bilinçli farkındalıkla kırılabiliyor. Farkındalık o alışverişi yapmamamız gerektiğini söyleyebilirken bilinçli farkındalık, alışverişin ardından yaşanabilecek zorlukları ve sıkıntıları da görmemizi sağlıyor:

“Orada duyguyu bastırmak yerine ‘ben şu anda ne hissediyorum ve neden bu alışverişi yapıyorum?’ sorusunu sormak, sizi üç saniyeliğine de olsa alışverişten uzaklaştırır. Ardından nefes teknikleriyle beraber, alışveriş yapma arzusu geldiğinde kendimizi rahatlatabiliriz. Alışveriş ortamından biraz uzaklaşmak, belki bir kahve molası vermek, maddi süreci ve bunu nasıl karşılayacağımızı değerlendirmek gerekir. Hala o ihtiyacımızın devam ettiğini düşünüyorsak, bilinçli farkındalıkla bir bütçe planı yapıp alışveriş yapmak doğru bir örnektir.”

Sık sorulan sorular

Alışveriş bağımlılığı nedir?

Kişinin acil ihtiyaçlarını ve birikimini göz ardı ederek, zor duruma düşecek kadar alışveriş yapmasıyla kendini gösteren bir bağımlılık.

Alışveriş bağımlılığı neden olur?

Özgenur Taşkın’a göre alışveriş dopamin salgılatarak beynin ödül sistemini harekete geçiriyor; kişi duygusal boşlukla da alışverişe yönelebiliyor.

Alışveriş bağımlısına nasıl yaklaşılmalı?

Eleştirmeden ve suçlamadan, ne hissettiği ve neden alışverişe ihtiyaç duyduğu sorularak yaklaşılmalı.

Alışveriş isteği nasıl kontrol edilir?

“Ne hissediyorum ve neden alışveriş yapıyorum?” sorusunu sormak, ortamdan uzaklaşmak, nefes teknikleri uygulamak ve bütçe planı yapmak öneriliyor.

Kaynaklar

Alışveriş bağımlılığı nedir? Tüketim mutluluk getirir mi?

Editor
İndigo Dergisi Editör – Haber Merkezi, 2005 yılından bu yana yayında olan bağımsız dijital medya kuruluşu İndigo Dergisi'nin (indigodergisi.com) haber ve güncel içerik ekibidir. İstanbul merkezli ekip, gündem, ekonomi, sağlık, bilim, teknoloji ve yaşam alanlarında araştırmaya dayalı haberler, açıklayıcı içerikler ve rehberler hazırlar. "Editör" imzasıyla bugüne kadar 26.500’ü aşkın içerik yayımlanmıştır. "Editör" imzası tek bir kişiyi değil, İndigo Dergisi Yazı İşleri bünyesinde çalışan editör ekibini temsil eder. Bu imzayla yayımlanan her içerik araştırma, yazım, doğrulama ve editoryal kontrol aşamalarından geçer ve ortak bir ekip çalışmasının ürünüdür. Ekip, Yönetici Editör ve yayın yönetimi altında çalışır. Editör – Haber Merkezi, okurun kararlarını doğrudan etkileyebilecek sağlık, beslenme ve finans konularında ek özen gösterir. Bu alanlardaki içerikler güncel bilimsel verilere ve resmi kaynaklara dayanır. İndigo Dergisi hiçbir siyasi parti, ideoloji, dini oluşum ya da çıkar grubuyla bağlantılı değildir. Editör Masası, Basın Konseyi'nin Basın Meslek İlkeleri'ne uymayı taahhüt eder. Türkiye Gazeteciler Cemiyeti'nin Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi'ni ve İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'ni benimser. Irk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasi görüş, köken ya da ekonomik durum gözetmeksizin herkesin eşitliğini esas alır. Ayrımcı ve yanıltıcı içeriğe yer vermez. Köşe yazılarındaki görüşler yazarlarına aittir; Editör Masası habere ve bilgiye dayalı içeriklerden sorumludur.