Mükemmeliyetçilik çoğu zaman motivasyon gibi görünse de kişinin üzerindeki baskıyı artırıyor ve yaşam kalitesini düşürüyor. Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Uzman Klinik Psikolog Merve Umay Candaş Demir, mükemmeliyetçiliğin erteleme davranışıyla doğrudan ilişkili olduğunu belirterek, “‘Başlamazsam başarısız da olmam’ düşüncesi hakimdir. Bu mantık, kişiyi kısa vadede kaygıdan korur, fakat uzun vadede daha yoğun stres, zaman baskısı ve özgüven kaybına yol açar” diyor.
Mükemmeliyetçi kişi kendi “kusursuzluk ideali” ile mücadele ediyor
Mükemmeliyetçiliğin, kişinin hayatında ve işlerinde “hatasız” olma arzusuyla şekillenen bir düşünce tarzı olduğunu söyleyen Demir, “Yüzeyde bakıldığında motive edici gibi görünse de, aslında çoğu zaman kişinin üzerindeki baskıyı artıran, özgürlüğünü kısıtlayan ve yaşam kalitesini düşüren bir eğilimdir” diyor.
Demir’e göre psikolojide mükemmeliyetçilik yalnızca yüksek standartlar koymak değil; hata yapma korkusu, eleştirilme kaygısı ve “yeterince iyi”nin asla kabul edilmemesi gibi özellikleri de kapsıyor: “Kişi sürekli daha fazlasını ister, ancak ulaştığı hiçbir sonuç ona huzur vermez. Filozof Epiktetos’un söylediği gibi; ‘İnsanı rahatsız eden şeyler olaylar değil, onlar hakkındaki düşünceleridir.’ Mükemmeliyetçi kişi de çoğu zaman gerçeğin kendisiyle değil, kendi zihninde yarattığı kusursuzluk ideali ile mücadele eder.”
Erteleme tembellik değil
Ertelemenin (prokrastinasyon) yapılması gereken bir işi bilinçli olarak geciktirme davranışı olduğunu belirten Demir, “Basitçe tembellik değildir. Çoğu zaman kişinin zihninde, işin büyüklüğü ya da mükemmel olma zorunluluğu o kadar ağırdır ki, başlamak tehditkar gelir” diyor. Demir’e göre erteleme özellikle belirsizliğin çok olduğu görevlerde, yüksek kaygı hissedilen işlerde ve sunum, sınav, rapor gibi sonucun dışarıdan değerlendirileceği durumlarda sık görülüyor.
Mükemmeliyetçilik ve erteleme: Hata korkusu başlamayı engelliyor
Araştırmaların mükemmeliyetçiliğin erteleme ile doğrudan ilişkili olduğunu gösterdiğine dikkat çeken Demir, “Özellikle uyumsuz mükemmeliyetçilik olarak tanımlanan türünde kişi, hata yapmaktan öylesine korkar ki, işi başlamadan ertelemeyi seçer” diyor. Böylece kişi aslında başarısızlıkla yüzleşmekten de kaçmış oluyor.
Demir, bu döngünün öğrenciler ve çalışanlar arasında da sık görüldüğünü anlatıyor: “Öğrenciler için tez yazımı, sınavlara hazırlık, ödev teslimi gibi süreçlerde mükemmeliyetçilikten kaynaklanan erteleme sık rastlanır. Çalışanlarda ise sunum hazırlıkları, raporlar, e-posta yazımı hatta toplantılara katkı sunma gibi görevlerde kişi ‘yeterince iyi değilim’ kaygısıyla işi erteler.” Başarıya rağmen yetersiz hissetme duygusunu sahtekarlık sendromu yazımızda da ele almıştık.
Değişimin ilk adımı farkındalık
Kişinin kendi mükemmeliyetçi düşüncelerini fark ettiğinde erteleme ile başa çıkma şansının arttığını söyleyen Demir, şu önerilerde bulunuyor:
- Kusursuzluk yerine işlevsel ve yeterli olanı kabul edin; “yeterince iyi” kavramını benimseyin.
- Görevleri parçalara ayırın; büyük resim yerine küçük adımlara odaklanmak kaygıyı azaltır.
- Bir işe sonsuz vakit ayırmak yerine belirli bir sürede tamamlamak için hedef belirleyin.
- Hata yapmayı öğrenme sürecinin bir parçası olarak görün.
- Mükemmeliyetçilik yoğun kaygı, tükenmişlik ya da depresyonla birlikteyse klinik psikolog desteği alın.
Yaşamın özü kusursuzluk değil
Mükemmeliyetçiliğin çoğu zaman bir “altın kafes” olduğunu belirten Demir, “Parıldar ama içinde sıkışıp kalırız. Erteleme ise bu kafesten çıkmak için seçtiğimiz geçici ama yanıltıcı bir kaçış yoludur” diyor. Yaşamın özünün kusursuzluk değil, “tamamlanmamış ama ilerleyen bir süreç” olduğunun altını çizen Demir, “Kendi kusurlarımızla barışabildiğimizde, ertelemek yerine adım atabilir; hem üretkenliğimizi hem de yaşam doyumumuzu artırabiliriz” diyerek sözlerini tamamlıyor.
Sık sorulan sorular
Mükemmeliyetçilik neden ertelemeye yol açar?
Merve Umay Candaş Demir’e göre hata yapma korkusu, kişiyi başarısız olmamak için işe hiç başlamamaya yöneltebilir.
Erteleme tembellik midir?
Hayır. Demir’e göre erteleme çoğu zaman işin büyüklüğü ya da mükemmel olma zorunluluğu nedeniyle başlamanın tehditkar gelmesinden kaynaklanır.
Erteleme en çok hangi durumlarda görülür?
Belirsizliğin yüksek olduğu, kaygı yaratan ve sunum, sınav, rapor gibi dışarıdan değerlendirilecek işlerde.
Mükemmeliyetçilikle nasıl başa çıkılır?
“Yeterince iyi” kavramını benimsemek, görevleri küçük adımlara bölmek, süre hedefi koymak ve hatayı öğrenmenin parçası olarak görmek önerilen adımlar arasında.
