Affetmek yalnızca manevi ya da felsefi bir kavram değil, beynin stres sistemini düzenleyen nörobiyolojik bir süreç. Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, affetmenin kişiyi hem ruhsal hem de bedensel anlamda özgürleştirdiğini belirterek, “Artık biliyoruz ki, affetmek ruhu değil, bedeni de iyileştiriyor” diyor.
Öç almak, kaçınmak ya da affetmek
Prof. Dr. Tarhan’a göre insanlar kendilerini kötü hissettiren bir olay ya da kişiye karşı öç alma, kaçınma veya affedicilik olmak üzere üç farklı tepki geliştirebiliyor: “Olgunlaşmamış kişiliklerde öç alma davranışı baskındır. ‘Bana yaptıysa ben de yaparım’ şeklinde bir tepki oluşur. Zayıf ve kaçıngan kişiliklerde ise kişi olaydan uzaklaşır, izolasyona gider. Bu iki uç da ruhsal dengeyi bozar. Oysa affedicilikte kişi olayı analiz eder, ‘Ne kadarından ben sorumluyum ne kadarından değilim?’ diye düşünür ve süreci kabullenmeye çalışır.”
Affedememek biyolojik bir yük oluşturuyor
Affetmenin bağışıklık sistemini güçlendiren nörobiyolojik bir etki yarattığını belirten Prof. Dr. Tarhan, şöyle anlatıyor: “Kin, öfke, nefret, kıskançlık, düşmanlık gibi duygular beyindeki ‘beş karanlık atlı’dır. Bu duygular aktifleştiğinde beyinde asidik kimyasallar salgılanır. Bu durum bağışıklık sistemini zayıflatır, stres hormonlarını artırır. En çok mide ve bağırsak sistemi etkilenir, depresif kişilerde cilt rahatsızlıkları görülür. Kronik stres, uzun vadede kanser gibi ciddi hastalıkların zeminini hazırlar.”
Olayı zihinde sürekli yeniden yaşamanın bedene etkisine de değinen Prof. Dr. Tarhan, “Kişi olayı zihninde sürekli yaşarsa, kortizol salgısı artar. Beyin ACTH salgılayarak böbreküstü bezini uyarır. Kortizol pompalanır, vücut savaş haline girer: Damar direnci artar, kaslar kasılır, tansiyon yükselir” diyor.
“Affetmemek kibirdir”
Prof. Dr. Tarhan, narsistik ve paranoyak eğilimli bireylerin en çok affedemeyen gruplar arasında yer aldığını söylüyor: “Affetmemek kibirdir. Narsistik kişilik bozukluğu olan kişiler eleştiriyi haksızlık gibi algılar, kin tutar, unutmamakla övünür. Onlar için affetmek zayıflıktır. Ancak bu kişilerde kronik stres çok fazladır. Paranoyak kişilikler de benzer şekilde kendilerine yöneltilen eleştirileri tehdit gibi algılarlar. Bu kişiler unutamaz, affedemez, hep hesap tutar. ‘Deve kini’ denilen bu durum ilişkileri bozar, güveni yok eder.”
Affetmek mümkün değilse kabullenmek
İhanet, aldatma ya da adaletsizlik gibi olaylarda affetmenin her zaman mümkün olmadığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “radikal kabullenme” yolunu öneriyor: “Bazen karşı taraf özür dilemez, affedilecek bir durum da yoktur. Bu durumda kişi ‘Evet, haksızlığa uğradım. Affedemiyorum ama kabulleniyorum’ diyebilir. Bu, duygusal bir kapanıştır. Kişi olayı kutuya koyar, rafa kaldırır ve hayatına devam eder.”
Affetmenin antidepresan etkisi
Affetmenin ilişkileri onarmanın yanı sıra kişinin psikolojik yükünü de hafiflettiğini söyleyen Prof. Dr. Tarhan, “Affeden kişi kendi içindeki yükü atar, özgürleşir. Sosyal bağlanma teorisine göre affetme, güven ilişkisini yeniden kurar ve sosyal bağları güçlendirir. Psikolojik olarak da kişinin kaygısını ve depresif yükünü azaltır” diyor. Affedemeyen kişilerde çözülmemiş yas ve tamamlanmamış travma belirtileri görüldüğünü belirten Tarhan’a göre bu durum, “beyinde açık kalmış bir dosya gibi” zihni yavaşlatıyor ve kişiyi duygusal olarak tüketiyor. Konuyu daha önce affetmenin duygusal yükleri hafiflettiği yazımızda da ele almıştık.
Affetmek kendini affetmeyi de kapsıyor
Prof. Dr. Tarhan’a göre affetme süreci kendini affetmeyi ve öz şefkati de içeriyor: “Kişinin kendini affedebilmesi için önce öz farkındalığı olması gerekir. Eğer kişi her olayı başkasına bağlıyorsa, hep ‘o hata yaptı, o özür dilesin’ diyorsa, affetme sürecini tamamlayamaz. Oysa olayı analiz edip kendi payını görebilen kişi, travmayı fırsata dönüştürmeyi başarabilir.” Öz şefkatte “ortak insanlık değeri” bulunduğunu hatırlatan Tarhan, “Hatasız insan yoktur. Kişi ‘Bu hata bana ne öğretti?’ diyebilirse, tehdit boyutunu değil fırsat boyutunu görür” diyor.
Geçmişten taşınan duygusal yüklerin gündelik hayata yansıdığını da belirten Prof. Dr. Tarhan, “İnsan trafikte orantısız öfkeleniyorsa, sırtında duygusal çöpler taşıyor demektir. Birikmiş öfkesini, ilk karşısına çıkan kişiye boşaltıyor. Linç kültürünün psikolojisi de budur” diyor.
Affedicilik öğrenilen bir erdem
Affediciliğin aile ve toplum düzeyinde öğrenildiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Nasıl ki aile içinde anne-baba affedici ise, çocuk da bunu rol model alır. Aynı durum toplum için de geçerlidir. Lider affedici ise toplum affedicidir, lider kinciyse toplum da kinci olur” diyor. Tarhan, son yıllarda affediciliğin ahlaki ya da dini bir konu olmanın ötesine geçerek nörobilimsel bir çalışma alanına dönüştüğünü ve son 10 yılda bu konuda çok sayıda bilimsel yayın çıktığını belirtiyor.
Sık sorulan sorular
Affetmek sağlığı nasıl etkiler?
Prof. Dr. Nevzat Tarhan’a göre affetmek beynin stres sistemini düzenliyor, kortizol salınımını dengeliyor ve kaygı ile depresif yükü azaltıyor.
Affedemeyen kişide ne olur?
Olayı zihinde sürekli yeniden yaşamak kortizolü artırıyor; tansiyon yükselebiliyor, bağışıklık zayıflayabiliyor.
Affetmek mümkün değilse ne yapılmalı?
Tarhan, “radikal kabullenme” ile olayı kabul edip duygusal olarak kapatmayı öneriyor.
Affedicilik öğrenilebilir mi?
Evet. Tarhan’a göre affedicilik aile içinde ve toplumda rol modeller aracılığıyla öğrenilen bir erdem.
