Hatalardan ders çıkarmak hayati bir beceri, ancak bilgiye ulaşmanın her zamankinden kolay olduğu bir dönemde bile çoğumuz aynı hataları tekrar ediyoruz. Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Psikiyatri Uzmanı Prof. Dr. Gül Eryılmaz’a göre bunun nedeni çoğu zaman bilgi eksikliği değil, beynin çalışma biçimi: Beyin bir durumu tehdit olarak algıladığında öğrenme devresini kapatıyor.
Bilmek değil, bildiğini uygulamak önemli
Bir dönem “bilgi ekonomisi”nden söz edildiğini hatırlatan Prof. Dr. Eryılmaz, bugün asıl meselenin bilgiyi pratiğe dökebilmek olduğunu söylüyor: “Buna rağmen çoğu zaman aynı hataları tekrar tekrar yapabiliyoruz. Kendimize kızıyor, ‘bir daha yapmayacağım’ diyoruz ama benzer durumlarda yine aynı davranışı sergilediğimizi fark ediyoruz. Oysa hatalardan ders çıkarmak hayati bir beceridir. İnsan bir yolda düştüyse, ya o yoldan bir daha geçmez ya da geçerse daha temkinli olur. Beyin normal şartlarda bunu öğrenir. Ancak bazı durumlarda bu mekanizma çalışmaz.”
Tehdit algısı öğrenen beynin fişini çekiyor
Hataları analiz eden, anlamlandıran ve strateji geliştiren yapının beyin korteksi olduğunu belirten Prof. Dr. Eryılmaz, şöyle anlatıyor: “Korteks, öğrenen beyindir. Ancak bu yapının hemen altında, tehlikeye duyarlı olan duygusal beyin bulunur. Beyin bir durumu tehdit olarak algıladığında, bu duygusal merkez hızla devreye girer ve öğrenen beynin adeta fişini çeker. Bu durumda öğrenme modu kapanır, savunma ve refleks davranışlar artar, stres hormonları, özellikle kortizol salgılanır. Kortizol öğrenmeyi daha da zorlaştırır. Yani kişi hatayı yaşadığı anda, tam da ders çıkarılması gereken noktada, beyin öğrenmeye kapalı hale gelir.”
Hatalardan ders çıkarmak için psikolojik güvenlik şart
Araştırmaların, özellikle kurumlarda psikolojik güvenliğin olduğu ortamlarda insanların hatalardan daha fazla ders çıkarabildiğini gösterdiğini belirten Prof. Dr. Eryılmaz, “Eğer kişi hata yaptığında cezalandırılacağını, eleştirileceğini ya da dışlanacağını düşünüyorsa, beyin bu durumu tehdit olarak algılar ve öğrenme azalır” diyor.
Bazı hataların kaynağı karşılanmamış ihtiyaçlar
Prof. Dr. Eryılmaz’a göre bazı hataların arkasında gizli psikolojik ihtiyaçlar yatıyor: “Örneğin eve yeni bir kardeş geldiğinde, büyük çocuğun daha önce yapmadığı davranışları sergilemesi bir hata gibi görünür. Oysa bu davranışlar çoğu zaman şu soruyu taşır: ‘Hala seviliyor muyum? Değerli miyim?’ Bu durum yetişkinlikte de devam eder. Bazı kişiler ilişkilerinde sürekli test eder, kovalar, tekrar tekrar aynı hataları yapar. Özür diler, ‘bir daha yapmayacağım’ der ama davranış değişmez. Çünkü altta yatan değer görülme, fark edilme, sevilme ihtiyacı karşılanmamıştır.”
Beynin geçmişte işe yaramış bir davranışı değiştirmeye dirençli olduğunu da hatırlatan Eryılmaz, “Örneğin çocukken sessiz kaldığınızda daha az azar işittiyseniz, bu strateji sizi korumuştur. Beyin bunu kaydeder ve yetişkinlikte de benzer durumlarda aynı davranışı sürdürür” diyor. Geçmiş deneyimlerin bugünkü davranışlara etkisini travmatik bellek yazımızda da ele almıştık.
Her hata kötü değil
Prof. Dr. Eryılmaz’a göre bazı hatalar kişinin değiştiğini gösteriyor: “Daha önce rahatsız olmayan bir durum şimdi suçluluk ya da pişmanlık yaratıyorsa, bu içsel bir dönüşümün işaretidir. Bu yüzden her hata kötü değildir; bazıları yeni bir farkındalığın kapısını aralar.”
Öğrenen beyni açık tutmanın yolları
Prof. Dr. Gül Eryılmaz, hata karşısında öğrenme devresini aktif tutmak için şu önerilerde bulunuyor:
- Derin nefes alın: Derin nefes tehlike algısını küçültür; tehlike azaldıkça öğrenme devresi yeniden açılır.
- Su için: Su doğal bir sakinleştiricidir ve dikkatle doğrudan ilişkilidir.
- Kendinize kızmayın: “Bir daha yapmayacaksın!” gibi iç konuşmalar yerine “Şu an değerlendirmek için doğru zamanda değilim, sonra bakacağım” demek öğrenmeyi korur.
- Topraklanın: Ayaklarınızın yere bastığını hissetmek, etrafınızı fark etmek dikkati şimdiye getirir.
- Uykuyu ihmal etmeyin: Uyku sırasında beyin hataları ayıklar ve yeni yollar oluşturur.
- Yürüyün: Hata sonrası dopamin azalır; yürüyüş ve soğuk uygulamalar dopamini artırarak öğrenmeyi destekler.
Eryılmaz, “Hatalardan ders çıkarmak; şefkatten, güvenli ilişkilerden ve kendini yenileyebilmekten geçer. Beyin zaten hatalardan ders çıkarma kapasitesine sahiptir. Önemli olan, ona doğru ortamı sağlamaktır” diyor.
Sık sorulan sorular
İnsanlar neden aynı hataları tekrarlar?
Prof. Dr. Gül Eryılmaz’a göre beyin bir durumu tehdit olarak algıladığında öğrenme devresi kapanıyor ve kişi hatadan ders çıkaramıyor.
Psikolojik güvenlik öğrenmeyi nasıl etkiler?
Cezalandırılma ya da dışlanma kaygısı olmayan ortamlarda insanlar hatalardan daha fazla ders çıkarabiliyor.
Her hata kötü müdür?
Hayır. Eryılmaz’a göre bazı hatalar içsel bir dönüşümün ve yeni bir farkındalığın işareti olabilir.
Hata sonrası ne yapmalı?
Derin nefes almak, kendine kızmamak, değerlendirmeyi sakin bir zamana bırakmak, uyumak ve yürüyüş yapmak öneriliyor.
