Ana Sayfa Psikoloji Anhedoni nedir? Sevdiği şeylerden bile keyif alamamak

Anhedoni nedir? Sevdiği şeylerden bile keyif alamamak

Anhedoni, kişinin daha önce keyif aldığı, onu mutlu eden ya da heyecanlandıran etkinliklerden artık eskisi kadar zevk alamaması durumu olarak tanımlanıyor. Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Psikiyatri Uzmanı Doç. Dr. Erman Şentürk, bu belirtinin depresyon başta olmak üzere farklı psikiyatrik rahatsızlıklarda görülebildiğini, uzun süreli stres, tükenmişlik ve bazı fiziksel hastalıklarla da ilişkili olabildiğini söylüyor. Şentürk’e göre anhedoni tembellik ya da irade zayıflığı değil, tedavi edilebilir bir ruhsal belirti.

Anhedoni konusunu anlatan, koltukta başını eline yaslamış düşünceli bir kadın

Anhedoni yalnızca depresyonda görülmüyor

Doç. Dr. Şentürk, anhedoninin günlük yaşamda çok farklı biçimlerde ortaya çıkabildiğini anlatıyor: “Kişi eskiden severek yaptığı bir hobiden, arkadaşlarıyla vakit geçirmekten, sevdiği bir yemeği yemekten veya ailesiyle birlikte olmaktan artık aynı mutluluğu hissetmeyebilir.”

Bazen kişi, normalde heyecanla bekleyeceği bir olay için de hiçbir istek ya da beklenti duymayabiliyor. Şentürk, “Anhedoni sıklıkla depresyonla ilişkilidir ve depresyonun iki temel belirtisinden biridir. Ancak yalnızca depresyonda görülmez. Bipolar bozukluk, şizofreni ve madde kullanım bozuklukları başta olmak üzere farklı psikiyatrik rahatsızlıklarda da ortaya çıkabilir. Burada önemli olan nokta, anhedoninin tek başına bir psikiyatrik bozukluk ya da hastalık değil, farklı nedenlerle ortaya çıkabilen bir belirti olmasıdır” diyor. Mutsuzluk ile depresyon arasındaki farkları mutsuzluk ve depresyon yazımızda ele almıştık.

İsteğin ve hazzın azalması: İki boyut

Şentürk’e göre en dikkat çekici özellik, olumlu deneyimlere verilen duygusal tepkilerin azalması. Danışanlar “eskiden beni mutlu eden hiçbir şey artık mutlu etmiyor”, “her şeyi yapıyorum ama hiçbirinden keyif almıyorum” ya da “hayatımda güzel şeyler oluyor ama hiçbir şey hissedemiyorum” gibi yakınmalarla başvurabiliyor:

“Daha önce severek katıldığı etkinlikler veya hobilerine vakit ayırmazlar. Bazıları ise etkinliklere katılmaya devam etse bile bunlardan beklediği duygusal tatmini elde edemez. Anhedoninin iki farklı boyutundan söz edebiliriz. Birincisi, kişinin keyif alacağı bir etkinliği önceden düşünürken duyduğu heyecanın ve isteğin azalmasıdır. İkincisi ise etkinliğin kendisi sırasında hissedilen hazzın azalmasıdır.”

Stres, tükenmişlik ve fiziksel nedenler

Doç. Dr. Şentürk, yaşam koşullarının da belirleyici olabildiğini vurguluyor: “Özellikle uzun süre devam eden stres, yoğun çalışma temposu, uyku düzensizlikleri, sosyal izolasyon ve tükenmişlik, kişinin günlük yaşamdan aldığı doyumu azaltabilir.”

“Dopamin başta olmak üzere çeşitli nörotransmitterlerin görev aldığı bu sistem, bizi keyif aldığımız deneyimlere yönlendirmede önemli rol oynar. Yaşam koşulları, bu sistemin işleyişini olumsuz etkileyebilir. Bazen kişinin hayatı o kadar yoğun ve tekdüze hale gelir ki kendisine iyi gelen deneyimlere zaman ayıramaz. Bir süre sonra yalnızca bu etkinlikleri yapmayı bırakmakla kalmaz, onlara yönelik isteğini de kaybedebilir.”

Şentürk, her isteksizliği psikolojik nedenlere bağlamamak gerektiğini de hatırlatıyor: Tiroid hastalıkları, bazı kronik hastalıklar, uyku bozuklukları ve kullanılan bazı ilaçlar da benzer yakınmalara yol açabiliyor.

Anhedoni nasıl değerlendiriliyor?

Değerlendirmenin en önemli basamağı ayrıntılı bir psikiyatrik görüşme. Kişinin geçmişte nelerden keyif aldığı, ilgisinin ne zaman azaldığı, belirtilerin ne kadar sürdüğü ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği sorgulanıyor. Şentürk, istek duymak ile keyif almanın birbirinden ayrılması gerektiğini anlatıyor:

“Çünkü bazı hastalarımız bir aktiviteye başlamakta zorlanırken, başladıktan sonra bundan keyif alabilir. Bazıları ise aktiviteyi gerçekleştirse bile herhangi bir tatmin hissetmez. Bu ayrım, tedavi yaklaşımını belirlerken de bize yol gösterir.”

Eşlik eden çökkünlük, enerji kaybı, uyku ve iştah değişiklikleri, dikkat güçlükleri ve umutsuzluk gibi belirtiler de değerlendiriliyor; amaç altta yatan psikiyatrik ya da fiziksel bir hastalık olup olmadığını belirlemek.

Tedavide küçük ve sürdürülebilir adımlar

Tedavinin başarısı büyük ölçüde altta yatan nedenin doğru belirlenmesine bağlı. Şentürk, “Depresyonun eşlik ettiği durumlarda antidepresan tedavilerden ve psikoterapiden yararlanıyoruz. Bazı hastalarda depresyonun diğer belirtileri düzelmesine rağmen keyif alma güçlüğü devam edebiliyor. Bu nedenle tedavi sürecinde yalnızca üzüntü, kaygı veya uyku belirtilerinin düzelmesini değil, kişinin yaşamdan yeniden doyum almaya başlayıp başlamadığını da takip etmek gerekiyor” diyor.

Bilişsel davranışçı terapi kapsamındaki davranışsal aktivasyon yöntemleri de önemli bir yer tutuyor: “Buradaki temel yaklaşım, kişinin keyif alma isteğinin kendiliğinden geri gelmesini beklemek yerine, günlük yaşamına küçük, anlamlı ve sürdürülebilir etkinlikleri yeniden kazandırmaktır. Çünkü bazen motivasyon bir davranışın öncesinde değil, o davranışı gerçekleştirdikten sonra ortaya çıkar.”

Düzenli fiziksel aktivite, yeterli uyku, sosyal ilişkilerin güçlendirilmesi ve stresin azaltılması da süreci destekliyor. Dirençli depresyon olgularında uygun hastalarda transkraniyal manyetik stimülasyon (TMS) gibi seçenekler değerlendirilebiliyor. Şentürk’e göre anhedonisi olan birine yalnızca “dışarı çık, sosyalleş, kendine bir hobi bul” demek çoğu zaman yeterli olmuyor; çünkü kişinin temel güçlüğü zaten bu etkinliklere yönelik istek ve hazzın azalması.

Uzun süreli anhedoni neden önemsenmeli?

Doç. Dr. Şentürk, başlangıçta birkaç etkinliğe karşı isteksizlikle başlayan belirtilerin zamanla sosyal ilişkileri, aile yaşamını ve işlevselliği etkileyebildiğini söylüyor. Daha az etkinlik daha az doyum, daha az doyum da daha fazla içe kapanma anlamına gelebiliyor. Depresyonla birlikte görüldüğünde hastalığın daha ağır seyretmesi, tedaviye yanıtın zorlaşması ve belirtilerin tekrarlamasıyla ilişkili olabiliyor. Şentürk’e göre bazı hastalarda umutsuzluk ve intihar düşünceleri açısından da önemli bir risk göstergesi; bu nedenle belirgin umutsuzluğun eşlik ettiği durumlarda mutlaka ayrıntılı değerlendirme yapılması gerekiyor.

Moral bozukluğu ya da tembellik değil

“Moral bozukluğu ile anhedoni aynı şey değildir. Moralimiz bozuk olduğunda sevdiğimiz bir arkadaşımızla görüşmek, güzel bir haber almak veya hoşlandığımız bir etkinliği yapmak çoğu zaman kendimizi daha iyi hissetmemizi sağlar. Anhedonide ise bu olumlu deneyimlerin yarattığı keyif ve tatmin duygusu belirgin şekilde azalmıştır.”

Şentürk, “biraz çaba göster”, “kendini zorla” ya da “her şeyin var, neden mutlu olmuyorsun” gibi ifadelerin kişinin anlaşılmadığını hissetmesine ve suçluluk duymasına yol açabileceğini belirtiyor: “Anhedoni bir karakter özelliği, irade zayıflığı veya kişinin mutlu olmayı tercih etmemesi değildir. Değerlendirilmesi gereken, çoğu zaman tedaviyle düzelebilen bir ruhsal belirtidir.”

Sık sorulan sorular

Anhedoni nedir?

Kişinin daha önce keyif aldığı etkinliklerden artık eskisi kadar zevk alamaması ve bunlara yönelik isteğinin azalması.

Anhedoni bir hastalık mı?

Doç. Dr. Şentürk’e göre tek başına bir hastalık değil; depresyon, bipolar bozukluk, şizofreni ve madde kullanım bozuklukları gibi farklı durumlarda görülebilen bir belirti.

Anhedoni geçer mi?

Altta yatan neden doğru belirlendiğinde, ilaç tedavisi, psikoterapi ve davranışsal aktivasyon gibi yöntemlerle çoğu zaman düzelebiliyor.

Anhedoni ile tembellik arasındaki fark ne?

Anhedonide motivasyon ve ödül süreçleriyle ilişkili gerçek bir güçlük bulunuyor; irade zayıflığı ya da karakter özelliği değil.

Kaynaklar

Depresyonu taklit eden vitamin eksiklikleri ve tiroid bozuklukları

Editor
İndigo Dergisi Editör – Haber Merkezi, 2005 yılından bu yana yayında olan bağımsız dijital medya kuruluşu İndigo Dergisi'nin (indigodergisi.com) haber ve güncel içerik ekibidir. İstanbul merkezli ekip, gündem, ekonomi, sağlık, bilim, teknoloji ve yaşam alanlarında araştırmaya dayalı haberler, açıklayıcı içerikler ve rehberler hazırlar. "Editör" imzasıyla bugüne kadar 26.500’ü aşkın içerik yayımlanmıştır. "Editör" imzası tek bir kişiyi değil, İndigo Dergisi Yazı İşleri bünyesinde çalışan editör ekibini temsil eder. Bu imzayla yayımlanan her içerik araştırma, yazım, doğrulama ve editoryal kontrol aşamalarından geçer ve ortak bir ekip çalışmasının ürünüdür. Ekip, Yönetici Editör ve yayın yönetimi altında çalışır. Editör – Haber Merkezi, okurun kararlarını doğrudan etkileyebilecek sağlık, beslenme ve finans konularında ek özen gösterir. Bu alanlardaki içerikler güncel bilimsel verilere ve resmi kaynaklara dayanır. İndigo Dergisi hiçbir siyasi parti, ideoloji, dini oluşum ya da çıkar grubuyla bağlantılı değildir. Editör Masası, Basın Konseyi'nin Basın Meslek İlkeleri'ne uymayı taahhüt eder. Türkiye Gazeteciler Cemiyeti'nin Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi'ni ve İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'ni benimser. Irk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasi görüş, köken ya da ekonomik durum gözetmeksizin herkesin eşitliğini esas alır. Ayrımcı ve yanıltıcı içeriğe yer vermez. Köşe yazılarındaki görüşler yazarlarına aittir; Editör Masası habere ve bilgiye dayalı içeriklerden sorumludur.