Kasabaya gelen yabancının emanet bıraktığı yüz dolar elden ele dolaşır, esnafın birbirine olan borçlarını kapatır ve yeniden sahibine döner. Sanki ortada tuhaf bir illüzyon var…
O gün kasabaya elinde deri bond çantasıyla gizemli bir yabancı geldi. Kasabada bulunan tek Saloon’a girdi. Saloon sahibine “Al sana yüz dolar. Ben şöyle bir kasabayı dolaşıp geleceğim. Beğenirsem Saloon’daki hotelde kalırım, beğenmezsem yüz dolarımı alır giderim” dedi.
Tam da Salooncunun meşrubatçıya yüz dolar borcu vardı. Hemen gitti ödedi. Meşrubatçının da nalbanta yüz dolar borcu vardı. O da hemen gidip borcunu ödedi.
Tesadüf bu ya, nalbantın da nalbura yüz dolar borcu vardı. “Hazır elime para geçmişken şu borcumu ödeyeyim” dedi ve borcunu kapattı. Nalbur da, geçen ay Texas’tan gelen misafirinden dolayı, Saloon’a olan yüz dolar bakiye borcunu ödedi.
Yabancı akşamüstü Saloon’a döndü. “Ben bu kasabayı hiç beğenmedim, akşam trenini kaçırmadan dönmek istiyorum, ver yüz dolarımı ben gidiyorum” dedi. Yüz dolarını aldı ve kasabayı terk etti.
Özetle, yüz dolar elden ele dolaşarak nihayet yine Salooncuya geri döndü. Sonra da yabancı gelip emanet parasını aldı ve kasabayı terk etti.
Artık kasabada ne yabancı vardı, ne de yüz dolar… Ama tuhaf bir şekilde kimsenin kimseye borcu da kalmamıştı.
Sonuç itibarıyla, herkes birbirine “varsay ki sana yüz dolar verdim” deseydi, yabancının kasabada birkaç saat takılıp gitmesinden farklı bir durum olmayacaktı.
İllüzyon
Sanki ortada tuhaf bir illüzyon var gibi değil mi?
Bu meşhur parabol, ekonomik analizlerde, “likidite tuzağı”, “paranın dolaşım hızı” (velocity of Money) konularını açıklamak için bir giriş veya metafor olarak kullanılır.
Ancak konumuz direkt olarak “paranın dolaşım hızı”, “likidite tuzağı” olmadığı halde, sizleri bu paradoks ile karşı karşıya getirerek, zihinlerinize vermiş olduğum bu geçici rahatsızlıktan dolayı özür dilerim efendim.
Hazır yüz doların kasabadaki illüzyonuyla konuya girmişken, “aslında hayat bir illüzyondan ibarettir” gibi felsefi bir söz bu yazıya çok da yakışırdı. Devamında da, “aslında hiçbir şeye siz karar vermiyorsunuz. Sizin yerinize başkaları karar veriyor ama farkında bile değilsiniz!” gibi toplumsal bir komplo teorisiyle toparlayarak, sol açıktan ceza alanı içine uzun paslar yollamak, pek de gizemli bir hava estirirdi.
Ortada bir illüzyon olduğu doğrudur. Ancak o illüzyon, bize “dış güçlerin” farkında olmadan gösterdikleri illüzyonlar mıdır; yoksa bizzat artık “kültürleştirmiş”, “içselleştirmiş” olduğumuz, yerli ve milli illüzyonistlerimiz tarafından geliştirilmiş “yanılsatmalar” mıdır?
Mesela, tarlada beş liraya çıkan bir ürünün, marketlerde yetmiş seksen liralara ulaştığına şahit oluyoruz. Fiyat algılarımızın ayarlarıyla oynayıp, ellerindeki sihirli çubuklarla hokus-pokus yaparak bizleri ayakta uyutan, ceplerimizi buharlaştıran; silindir şapkalı, siyah pelerinli illüzyonistleri örnek vermek, konuya açıklık getirmesi bakımından gayet yerinde bir örnek olacağı kanaatindeyim.
Talep yaratmak
Ekonomide talep yaratmak diye bir mekanizma vardır. Bu mekanizmanın makroekonomik ayağında devlet ve Merkez Bankası yer alırken, mikroekonomik ayağında şirketler ve işletmeler yer alır.
Makroekonomik yöntemler (devlet ve Merkez Bankası)
Devlet ayağı kendi içinde iki dinamikle hareket eder.
1- Merkez Bankası; genişletici para politikaları:
- Faiz oranlarını düşürmek: Kredi maliyetleri azalır, tüketim ve yatırımlar teşvik edilir.
- Para arzını artırmak: Piyasaya likidite sağlanarak harcamalar kolaylaştırılır.
- Kredi musluklarını açmak: Taksit sayıları artırılır veya kredi kartı limitleri esnetilir.
2- Hükümet; genişletici maliye politikaları:
- Vergi indirimleri: Gelir ve kurumlar vergisinin düşürülmesi, halkın elinde daha fazla harcanabilir gelir bırakır.
- Kamu harcamalarını artırmak: Altyapı, yol ve köprü projeleriyle doğrudan istihdam ve piyasaya nakit akışı sağlanır.
- Sosyal transferler: Kamu personeli maaş zamları, asgari ücret artışları ve sosyal yardımlar ile alt-orta gelir grubunun alım gücü yükseltilir.
Normal piyasa koşullarında, yukarıda bahsettiğim Merkez Bankası ve Hükümet genişletici politikalarının başarı grafiği, bilumum illüzyonist müdahalelerin niceliksel durumu ile ters orantılıdır.
Yani her yılbaşı yaklaşırken, asgari ücrete, memura, emekliye zam gelecek diye, henüz maaşlara zam yapılmadan bir ay öncesinden her şeye zam yapmak; yetmedi, zam geldikten sonra bir zam daha yapmak; olmadı bir zam daha yaparak bir-iki ay içerisinde hattrick yapmak; yukarıda bahsettiğim grafiğin aşağı ivmeyle seyretmesindeki asli sebeplerden biridir.
Mikroekonomik yöntemler (şirketler ve işletmeler)
Şirketler, kendi ürün ve hizmetlerine olan talebi canlandırmak için şu stratejileri izler:
- Pazarlama ve Reklam: Tüketicide yeni ihtiyaç algısı ve satın alma arzusu yaratmak.
- Fiyatlandırma ve Kampanyalar: İndirimler, “1 alana 1 bedava” kampanyaları veya uzun vadeli taksit seçenekleri sunmak.
- İnovasyon ve Ürün Geliştirme: Mevcut ürünleri güncelleyerek (Örneğin her yıl yeni telefon modeli çıkarmak) eskiyen ürünlerin değiştirilmesini sağlamak.
- Yeni Pazarlara Açılmak: İç talebin yetersiz kaldığı durumlarda ihracata yönelmek veya yeni müşteri segmentlerine odaklanmak.
Ve yine normal piyasa koşullarında; şirketler ürün ve hizmetlerine olan talebi canlandırmak adına, var olan etiketleri yüzde yüz artırıp, sonra yüzde elli düşürmek marifetiyle, yüzde elli zam yapmış olmak gibi bir dahiyane buluşa patent almaya tevessül ettikleri oranda, bu “talep yaratmak politikası” teşebbüsü doğal olarak irtifa kaybedecektir.
Kendi ayağına sıkmak
Esas olarak, vizyonerlikten uzak bu tip “kendi ayağına sıkmak” yaklaşımları; (hani hep) tüketici cihetine indirgenen o “finansal okuryazar olmak” öğütlemesinin, daha çok bu tip işletmeler tarafından “okuryazar” olunması gerektiği düşüncesindeyim. Lakin, ortalama ücretli çalışan bir tüketicinin, ekonomiye vereceği zarar ancak “az tüketebiliyor” olmaktan öte geçemeyeceği aşikardır.
Böylesine ufuk açıcı ekonomik bilgilendirmelerden sonra, biz tekrar kasabaya gelen o gizemli yabancıya dönelim.
Aşk da para da güven ister
Yabancı kasabaya yüz dolar getirdi. O yüz dolar sayesinde herkes birbirine olan borcunu ödedi. Kısa bir süre salooncunun da, meşrubatçının da, nalbantın da, nalburun da yüzü güldü. Ama yabancı yüz doları geri aldı ve kasabayı terk etti.
O yüz dolar bir şekilde kasabada kalmalıydı. Kasaba, dolayısıyla kasabalılar, gizemli yabancının kasabada bir gün daha kalması için herhangi bir talep yaratamamıştı.
Talep oluşturmak derken; bunu sadece şirketlerin veya işletmelerin potansiyel alıcılar üzerine çeşitli psikolojik yöntemlerle tetiklediği satın alma dürtüleri olarak algılamayalım. Kasabayı bir ülke, eli bond çantalı yabancıyı da bir yabancı sermaye olarak ele alacak olursak; o ülke yabancı sermayenin orada kalması için bir talep oluşturamamıştır diyebiliriz.
Belki de yabancı Saloon’a girdiği anda sarhoş bir kovboy silahını çekip rastgele ateş etti. Belki de dışarıda, kum rüzgarlarının döne döne savurduğu o çalı otlarıyla dolu yolda, iki kovboy düello yapıyordu. Belki de, tam o sırada, “wanted” afişleriyle aranan o meşhur, ağızlarını fularlarıyla kapamış soyguncular, First National Bank’ı soyduktan sonra, ellerindeki dolar dolu torbalarla atlarına adeta uçarak atladıktan sonra, dört nala tozu dumana katarak kaçıyorlardı. Belli ki kasaba yabancıya hiç güven vermemişti ve geldiği gibi arkasına bakmadan gitmişti.
Yabancı o gün kasabayı beğenmekle kalmayıp, ayrıca Saloon’da birkaç gün daha kalmalıydı.
Belki de yabancının çantası dolarla doluydu.
O yüz doları yalnızca kasabada bırakmakla kalmayıp bir yüz dolar, bir yüz dolar, bir yüz dolar daha harcamalıydı.
İşte o zaman, esnafın borçlarını kapatan, o ilk gelen yüz dolardan sonra, ikinci ve üçüncü gelen yüz dolarlarla artıya geçeceklerdi.
Velhasıl bir Türkmen atasözü de der ki, “At, ürktüğü yerden; er, korktuğu yerden kaçar”.
Bu veciz söz, insanın ya da hayvanın daha önce zarar gördüğü, korktuğu durumlarla yeniden karşılaşmaktan çekindiğini anlatır.
Özetle; Bir ülkenin veya piyasanın ekonomisi, yatırımcısına (sermayeye) güven vermez ve onu “ürkütürse”, sermaye tıpkı tehlike sezen bir at veya canını koruyan bir insan gibi o bölgeyi arkasına bakmadan terk eder. Sermayeyi çekmek ve tutmak istikrar, hukuk ve güven ortamı sağlamaktan geçer.
Yazımıza, kasabanın Saloon’unda dönen dedikodulara kulak vererek son verelim efendim.
Saygılar.
***
— Bir de şey diyorlar Jack
— Hangi konuda James?
— Hani şu kasabaya gelip giden yabancı var ya…
— Eeee?
— En son “Ferris Wheel”in orada görmüşler
— Hangi “Ferris Wheel” dostum?
— “Town Exchange”ın oradaki.
— Lanet olsun Jack!
— Hadi ama adamım, yine ne oldu?
— Hâlâ anlamadın mı James?
— Sakin ol dostum. Hadi Sheriff’s Office’e gidelim!
