“Bana mı baktı? Beni mi takip ediyor?” Paranoya çoğu zaman aşırı şüphecilikle karıştırılıyor; oysa temel belirtisi, mantıklı açıklamalarla değiştirilemeyen bir sanrı (hezeyan). Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi’nden Psikiyatri Uzmanı Prof. Dr. Oğuz Tan, belirtileri, şizofreni ve paranoid kişilikten farklarını ve tedavideki güçlükleri anlattı.
Paranoyanın temel belirtisi sanrı
Tan şöyle anlatıyor: “Hezeyan ya da sanrı, mantıklı tartışmayla düzeltilemeyen yanlış inançtır. Yani kişi yanlış bir şeye inanır ve katiyen aksini ispat edemezsiniz. Ne yaparsanız yapın, bu düşünceyi değiştiremezsiniz.”
Bu yanlış inanç sıklıkla kötülük görme ya da takip edilmeyle ilgili oluyor. Tan’a göre kişi “Birileri beni takip ediyor”, “Evime kameralar yerleştirdiler”, “İnsanlar bana zarar vermeye çalışıyor” diye düşünebiliyor. İnanç mistik bir alanda da olabiliyor; kişi kutsal bir kişi olduğuna ya da vahiy aldığına inanabiliyor. Büyüklük temalı sanrılar da görülebiliyor: Büyük bir icat yaptığına ya da yüzlerce patenti olduğuna inanmak gibi. Kişi, herkese gerçek dışı gelse de kendi içinde tutarlı kanıtlarla bu inancını savunuyor.
Madde kullanımı ve aşırı bilgi yükü
Tan, yapay zekâ ile üretilen içeriklerin paranoyaya yol açtığına dair henüz bir bulgu olmadığını söylüyor: “Paranoya hastaları vardır, bir de paranoyaya yatkın olanlar vardır. Fazla bilgiye maruz kalmak, fazla araştırma yapmak ve fazla soruşturmak kişinin yatkınlığını besleyip ortaya çıkarıcı bir rol oynayabilir.”
En önemli risk faktörlerinden biri ise madde kullanımı. Tan’a göre esrar, metamfetamin ve kokain çok sıklıkla bu tabloya yol açabiliyor; uzun süreli alkol kullanımı da gelişimine katkıda bulunabiliyor. Yapay zekâ ve ruh sağlığı için ruh sağlığında yapay zeka kullanımı yazımıza da göz atabilirsiniz.
Paranoya ile şizofreni arasındaki fark
Paranoyada kişi gerçekle düşünceyi birbirinden ayırt edemiyor ve çevresinden kanıt topluyor. Tan farkı şöyle açıklıyor: “Şizofrenide de hezeyanlar görülür. Fakat şizofreni hastası kanıt toplamaz ve tutarlı olma kaygısı gütmez. Paranoyada ise kişi kanıt toplar ve tutarlı olma kaygısı güder. Üstelik kişinin hayatındaki diğer bütün alanlar normaldir. Kişi işini başarıyla devam ettirir, ailevi sorumluluklarını yerine getirir, çevresiyle ilişkilerini sürdürür.”
Bu nedenle aile hastalığın şiddetinin farkında olsa da, kişi düzgün konuşup anlattığı için bazı insanları kendisine inandırabiliyor.
Paranoid kişilik aynı şey değil
Tan’a göre paranoyada tek bir alanda kesin bir inanç var: “Beni takip ediyorlar”, “Eşim beni aldatıyor” gibi gerçek dışı ama kesin bir inanç. Paranoid eğilim ya da kişilikte ise hayatın her alanına yayılan bir kuşkuculuk söz konusu: “Kişi insanların kötü niyetli olduğuna inanır ve buluttan nem kapar. Mesela ‘eşim beni aldatıyor’ diye düşünmez ama ‘Neredeydin? Ne yapıyordun? Neden bana yalan söyledin?’ gibi kuşkucu düşünceler taşır.” Kuşkuculuğun ilişkilere etkisi için toplumsal depresyon ve yabancılaşma yazımızı da okuyabilirsiniz.
Tedavideki en büyük engel içgörü eksikliği
Tan, tedavinin mümkün olduğunu ve hastaların önemli bir kısmının iyi yanıt verdiğini söylüyor; ancak kendiliğinden düzelme beklenmemeli: “En büyük problem, hastalarda içgörünün olmamasıdır. Kişi hasta olduğuna inanmaz. ‘Siz yanlış biliyorsunuz’ der. Hastaların büyük bölümü tedaviye inanmadığı için onları ikna etmek ve tedavi etmek zordur.” Bu nedenle ailenin ve yakınların bir psikiyatri uzmanından destek alması önem taşıyor.
Paranoya hakkında sık sorulan sorular
Paranoya belirtileri nelerdir?
Prof. Dr. Oğuz Tan’a göre temel belirti, takip edilme, zarar görme ya da büyüklük gibi temalarda mantıkla düzeltilemeyen kesin bir yanlış inanç; kişi bu inancı kanıtlarla savunuyor.
Şüphecilik ile sanrı arasındaki fark ne?
Paranoid kişilikte hayatın her alanına yayılan bir kuşkuculuk var; sanrıda ise tek bir konuda kesin ve gerçek dışı bir inanç bulunuyor.
Paranoya tedavi edilebilir mi?
Evet, hastaların önemli bir kısmı tedaviye iyi yanıt veriyor; ancak içgörü eksikliği nedeniyle kişiyi tedaviye ikna etmek zor olabiliyor.
Görüş: Prof. Dr. Oğuz Tan, Psikiyatri Uzmanı, Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi
Kaynaklar
