Her gün bulmaca çözmek ya da sudoku yapmak beyni korumaya yeter mi? Uzmanlara göre beyin egzersizleri tek başına Alzheimer’a karşı koruma sağlamıyor. Asıl önemli olan, dikkat, hafıza, dil ve planlama gibi farklı becerileri çalıştıran çeşitli zihinsel aktivitelerle uğraşmak.
Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Barış Metin, herkes için tek bir “en iyi beyin egzersizi” olmadığını söylüyor. Metin’e göre beyni zorlayan ama kişiyi bunaltmayan etkinlikler daha uygun: “Kısa sürelerle başlayıp alıştıkça ilerlemek daha sürdürülebilirdir. Hata yapmak normaldir; amaç kendimizi sınava sokmak değil, öğrenmeyi sürdürmektir.”
Farklı beyin egzersizleri farklı becerileri çalıştırır
Her zihinsel aktivite beyni aynı şekilde çalıştırmıyor. Prof. Dr. Metin, “Beynimiz tek bir beceriden oluşmuyor; dikkat, hafıza, dil ve planlama gibi farklı yeteneklerimiz var” diyor.
Kelime bulmacası daha çok bildiğimiz sözcükleri hatırlamayı, sudoku ise mantık yürütmeyi ve olasılıkları takip etmeyi gerektiriyor. Metin, önemli bir ayrıma dikkat çekiyor:
“Yeni bir yemek tarifini uygulamak bile dikkat, hafıza ve planlamayı birlikte kullanır. Burada önemli bir ayrım var; bir bulmacada ustalaşmak, bütün zihinsel becerilerimizin aynı ölçüde geliştiği anlamına gelmez. Bu nedenle zihinsel hayatımızın tek bir etkinlikten ibaret olmaması yararlıdır. Çok alıştığımız bir bulmacayı zamanla daha otomatik çözeriz. Yeni bir beceri öğrenirken ise yeni bilgileri akılda tutmamız, hata yaptığımızda yöntem değiştirmemiz ve dikkat göstermemiz gerekir.”
Sosyal ortamlar da önemli bir zihinsel egzersiz: Konuşmayı takip etmek, insanları tanımak ve farklı bakış açılarına uyum sağlamak beyni çalıştırıyor. Metin’e göre yalnızca yeni insanlarla tanışmak değil, mevcut ilişkileri canlı tutmak da değerli. “Sevdiğiniz bulmacayı bırakmanız gerekmez; yanına yeni öğrenmeler ve sosyal etkinlikler ekleyebilirsiniz.”
Hangi aktivite hangi beceriyi çalıştırıyor?
Prof. Dr. Metin, farklı etkinliklerin farklı becerileri bir arada kullandığını şöyle örneklendiriyor:
- Kitap okumak: Dili anlama, dikkati sürdürme ve olaylar arasında bağlantı kurma. Okuduğunu anlatmak ya da tartışmak etkinliği zenginleştiriyor.
- Enstrüman çalmak: Dinleme, ritim, hafıza ve el hareketlerini birlikte yönetme. Müzik dinlemek ile enstrüman öğrenmek aynı zihinsel görev değil.
- Yeni bir dil öğrenmek: Yeni sözcükleri hatırlama, sesleri ayırt etme ve uygun ifadeyi seçme.
- Dans etmek: Hareket sırasını hatırlama, ritim ve koordinasyon; ayrıca fiziksel ve sosyal yönü de var.
- El becerileri: Örgü, seramik veya ahşap işleri; dikkat, planlama ve el-göz koordinasyonu.
“Bu ve benzeri aktiviteler beynin farklı işlevlerini ve görece olarak farklı bölgelerini çalıştırır. Herkes için tek bir ‘en iyi beyin egzersizi’ yoktur. Kişinin zevk alarak ve aşırı zorlanmadan yapacağı zihinsel aktiviteyi seçmek gerekir.”
Doğru zorluk seviyesi nasıl seçilir?
Metin’e göre “uğraştıran ama ilerlenebilen” etkinlikler iyi bir ölçü. Etkinlik hiç düşünmeden yapılıyorsa zorluk artırılabilir; sürekli başarısızlık hissi yaratıyorsa daha küçük adımlara bölünebilir. Örneğin yeni bir dil öğrenirken uzun metinler ezberlemek yerine birkaç ifadeyi öğrenip kısa bir konuşmada kullanmakla başlanabilir.
Seçimde kişinin ilgisi, eğitim düzeyi, görme ve işitme durumu da dikkate alınmalı. Metin, demans hastası yakınları için özel bir uyarıda bulunuyor:
“Bazen yapılan egzersizler demans hastaları için aşırı zor ve yorucu olabiliyor. Egzersizleri seçerken nöroloji uzmanı veya bu konuda uzman bir psikoloğa danışılması önerilir.”
Önemli olan puan değil, günlük yaşam
Prof. Dr. Metin’e göre amaç oyundaki puanı yükseltmek değil, günlük yaşamı kolaylaştırmak. Sağlıklı bir kişi için çeşitli, ilgi çekici ve sürdürülebilir etkinlikler iyi bir başlangıç. Belirgin bir dikkat veya hafıza sorunu varsa önce sorunun niteliğini anlamak gerekiyor:
“Randevularını unutan biri için bilgiyi düzenleme ve takvim kullanma alışkanlığı da değerlidir. Yeni başlayan, giderek artan veya günlük işleri aksatan unutkanlığı yalnızca bulmacayla çözmeye çalışmamak gerekir. Özellikle yaşlı bireyler ve demans hastaları için hayal kırıklığı yaratan ve aşırı zorlayıcı aktivitelerden kaçınmak önemlidir.”
Unutkanlığın ne zaman endişe verici olduğunu merak ediyorsanız 9 soruda Alzheimer testi yazımıza göz atabilirsiniz. Dijital alışkanlıkların hafıza üzerindeki etkisini ise dijital amnezi yazımızda ele aldık.
Beyin egzersizleri Alzheimer’a karşı garanti değil
“Beyin egzersizi yapıyorum, dolayısıyla Alzheimer olmam” düşüncesi doğru değil. Prof. Dr. Metin şöyle açıklıyor:
“Beyin egzersizi Alzheimer’a karşı garanti değildir. Bazı yapılandırılmış bilişsel eğitimler için umut verici sonuçlar olsa da bunları her bulmacaya, uygulamaya veya hobiye genelleyemeyiz. Bir etkinlikte daha iyi olmakla Alzheimer hastalığını önlemek aynı şey değil.”
Metin’e göre zihinsel etkinlikler, beyin sağlığını destekleyen bir yaşamın yalnızca bir parçası. Düzenli hareket, sosyal ilişkiler, sağlıklı beslenme, sigaradan uzak durma ve tansiyon, kan şekeri ile kolesterol kontrolü de önem taşıyor. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü’nün Demanslı Bireylerde Koruyucu Yaklaşımlar rehberi de fiziksel hareketsizlik, sigara ve hipertansiyon gibi değiştirilebilir risk faktörlerine dikkat çekiyor.
“Risk azaltılabilir ama sıfırlanamaz; Alzheimer gelişmesi kişinin yeterince okumadığı veya bulmaca çözmediği anlamına gelmez.”
Beyin egzersizleri hakkında sık sorulan sorular
Bulmaca çözmek Alzheimer’ı önler mi?
Hayır, garanti değil. Bir bulmacada ustalaşmak tüm zihinsel becerilerin geliştiği anlamına gelmiyor ve Alzheimer’ı önlemekle aynı şey değil.
En iyi beyin egzersizi hangisi?
Herkes için tek bir en iyi egzersiz yok. Kişinin zevk aldığı, onu zorlayan ama bunaltmayan ve farklı becerileri çalıştıran etkinlikler tercih edilmeli.
Beyin egzersizlerinde zorluk nasıl ayarlanmalı?
Etkinlik hiç düşünmeden yapılıyorsa zorluk artırılabilir; sürekli başarısızlık hissi yaratıyorsa daha küçük adımlara bölünebilir.
Demans hastaları beyin egzersizi yapabilir mi?
Yapabilir; ancak aşırı zor ve yorucu egzersizlerden kaçınılmalı. Seçim için bir nöroloji uzmanına ya da uzman bir psikoloğa danışılması öneriliyor.
Beyin sağlığı için başka neler yapılmalı?
Düzenli hareket, sosyal ilişkiler, sağlıklı beslenme, sigaradan uzak durma ve tansiyon, kan şekeri ile kolesterol kontrolü önem taşıyor.
Kaynaklar:
- T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, Demanslı Bireylerde Koruyucu Yaklaşımlar (2021)
