Bilgi obezitesi, dijital dünyada giderek artan bilgi bombardımanının öğrenme, odaklanma ve karar verme süreçlerini zorlaştırmasını anlatan bir kavram. Sabah uyanır uyanmaz telefonu elimize alıyor, haberleri okuyor, sosyal medyada dolaşıyor, videolar izliyor ve daha güne başlamadan onlarca farklı bilgiyle karşılaşıyoruz. Master Certified Coach (MCC) Dr. Elgiz Henden’e göre bilgiye ulaşmanın kolaylaşması gerçek öğrenme anlamına gelmiyor: “Bilgiye sahip olmakla bilgiyi kullanabilmek aynı şey değil. Asıl mesele ne kadar bilgi tükettiğimiz değil, öğrendiklerimizle ne yaptığımız.”
Bilgi obezitesi nedir?
Bilgi obezitesi, ihtiyaç duyulandan çok daha fazla bilgiye maruz kalmayı ve bu yoğunluğun beraberinde getirdiği güçlükleri anlatıyor. Akademik literatürde “bilgi aşırı yüklenmesi” (information overload) olarak ele alınan durum, özellikle dijital çağda giderek daha görünür hale geliyor. Herbert A. Simon’ın 1971’de ortaya koyduğu yaklaşıma göre bilgi zenginliği, dikkat yoksulluğunu da beraberinde getiriyor. Andrew Whitworth ise 2009’da yayımlanan Information Obesity adlı kitabında bilgiye ulaşmanın yanı sıra onu sorgulama ve değerlendirme becerisinin önemini vurguluyor.
Bilgiye ulaşmak öğrenmek anlamına gelmiyor
Dr. Henden, bilgiye erişimin kolaylaşmasının öğrenmeyi aynı ölçüde kolaylaştırmadığını, sürekli yeni kaynaklara yönelmenin zaman zaman öğrenmenin önüne geçebildiğini söylüyor. Üniversite sınavına hazırlanan bir öğrencinin aynı konuyu farklı öğretmenlerden dinlemesi, sayısız çalışma programını incelemesi ancak öğrendiklerini uygulamaya yeterince zaman ayıramaması bu duruma örnek oluşturuyor. Henden’e göre benzer davranışlar yetişkinlerde de görülüyor; sürekli araştırmak bazen harekete geçmeyi erteliyor.
Bilgi fazlalığı karar vermeyi zorlaştırıyor
Bilgi obezitesinin bir diğer boyutu doğru ve güvenilir bilgiyi ayırt edebilmek. Sosyal medyada ve mesajlaşma gruplarında aynı konuda birbirine zıt açıklamalarla karşılaşmak karar vermeyi güçleştirebiliyor. Eppler ve Mengis’in 2004’te yayımlanan araştırması, bilgi aşırı yüklenmesinin yalnızca bilgi miktarından değil, bilginin niteliği ve karmaşıklığından da kaynaklandığını ortaya koyuyor. Roetzel’in 2019’da Business Research dergisinde yayımlanan literatür incelemesi de aşırı bilgi yüklenmesinin karar verme ve verimlilik üzerindeki olası olumsuz etkilerine dikkat çekiyor.
Henden, sürekli yeni bilgi aramanın zihinsel yorgunluğa, dikkat dağınıklığına ve kararların ertelenmesine yol açabildiğini, bazen daha fazla araştırmak yerine eldeki bilgiyi değerlendirmeye zaman ayırmanın çok daha değerli olduğunu vurguluyor. Seçeneklerin çokluğunun yarattığı yükü karar yorgunluğu üzerine yazımızda da ele almıştık.
Çözüm: Bilgi diyeti
Bilgi tüketimini beslenme alışkanlıklarıyla karşılaştıran Clay Johnson, 2012’de yayımladığı The Information Diet adlı kitabında bilinçli bilgi tüketiminin önemine dikkat çekiyor. Bu yaklaşım daha az okumak ya da araştırmaktan vazgeçmek değil, ihtiyaç duyulan bilgiyi seçerek tüketmek anlamına geliyor.
Dr. Henden de bilgiyle daha sağlıklı bir ilişki kurmak için “bilgi diyeti” öneriyor. Yeni bir bilgiyle karşılaşıldığında şu soruların sorulmasını tavsiye ediyor:
- Kaynağı güvenilir mi?
- Bu bilgiye gerçekten ihtiyacım var mı?
- Mevcut bilgilerime ne katıyor?
Henden’e göre dijital çağda asıl beceri bilgi biriktirmek değil, bilgiyi anlamlandırmak ve hayata geçirmek. Bu yüzden öğrenilenlerin uygulamaya geçirilmesine öncelik vermek gerekiyor. Henden değerlendirmesini şu soruyla tamamlıyor: “Şu anda gerçekten yeni bir bilgiye mi ihtiyacım var, yoksa zaten bildiklerimle bir şey yapmaya mı?”
Sık sorulan sorular
Bilgi obezitesi ne demek?
İhtiyaç duyulandan çok daha fazla bilgiye maruz kalmak ve bu yoğunluğun öğrenme, odaklanma ve karar vermede yarattığı güçlükler.
Bilgi aşırı yüklenmesi ile aynı şey mi?
Akademik literatürde bu durum “bilgi aşırı yüklenmesi” (information overload) olarak ele alınıyor.
Bilgi obezitesi neye yol açar?
Dr. Henden’e göre zihinsel yorgunluk, dikkat dağınıklığı ve kararların ertelenmesine neden olabiliyor.
Bilgi diyeti nasıl yapılır?
Yeni bilginin kaynağını, gerçekten gerekli olup olmadığını ve mevcut bilgilere ne kattığını sorgulamak ve öğrenilenleri uygulamaya geçirmek gerekiyor.
