Sağlıklı özgüven, kişinin kendi değerini bilmesi, yeteneklerine inanması ve hatalarından ders çıkararak gelişime açık olmasıyla şekilleniyor. Uzmanlar, düşük özgüvenin de aşırı özgüvenin de hayat kalitesini olumsuz etkileyebileceği görüşünde. Üsküdar Üniversitesi NP Feneryolu Tıp Merkezi’nden Uzman Klinik Psikolog Merve Umay Candaş Demir, “Düşük özgüven bizi sürekli sorgulamaya iterken, aşırı özgüven bazen gerçekleri görmemizi engelleyebilir” diyor ve özgüvenin doğuştan gelen sabit bir özellik değil, geliştirilebilen bir beceri olduğunu vurguluyor.
Sağlıklı özgüvenin temel bileşenleri
Demir, özgüveni bireyin kendisi hakkındaki genel değerlendirmesi olarak tanımlıyor: “Özgüven, kendi değerini bilme, yeteneklerine inanma ve hayatın getirdiği zorluklarla başa çıkabilme kapasitesidir.” Uzmana göre sağlıklı özgüvenin temel bileşenleri şunlar:
- Gerçekçi öz-değerlendirme: Kendini ne çok yüceltmek ne de küçümsemek.
- Kendi değerini kabul etmek: Başarıdan bağımsız olarak kendini sevmek.
- Hata yapmaya açık olmak: Hatalardan ders çıkarmak ve pes etmemek.
- Bağımsızlık ve sosyal uyum: Kendi kararlarını alırken başkalarıyla sağlıklı ilişkiler kurabilmek.
Düşük ve aşırı özgüven nelere yol açar?
Demir, özgüvenin genetik yatkınlıkla ilişkili olabileceğini ancak büyük ölçüde çevresel faktörler ve yaşam deneyimleriyle şekillendiğini belirtiyor: “Çocuklukta bakım verenlerin tutumu, başarının ve başarısızlığın nasıl karşılandığı, sosyal etkileşimler özgüvenin temelini atar.”
Uzman, iki uç durumu şöyle anlatıyor: “Düşük özgüven, sosyal kaygı, depresyon ve çekingenlik, karar verme zorlukları ve kendini sürekli sorgulama, başarı korkusu, erteleme ve risk almaktan kaçınma, başkalarının onayına aşırı bağımlı olma gibi durumlara neden olabilir. Aşırı özgüven ise bazen narsistik eğilimler olarak yorumlanabilecek davranışlarla kendini gösterebilir. Kendi hatalarını fark etmeme, eleştiriyi kabul etmeme, empati eksikliği gibi durumlar kibirli veya gerçeklikten kopuk bir izlenim yaratabilir.”
Hataları deneyim olarak görmek
Demir’e göre sağlıklı bir denge için önce kendi güçlü ve zayıf yönlerini objektif biçimde değerlendirmek gerekiyor: “‘Her konuda mükemmel olmalıyım’ yerine, ‘Ben elimden gelenin en iyisini yapıyorum ve gelişmeye açığım’ bakış açısını benimsemek, özgüveni dengede tutar.”
Uzman, hata yapmanın öğrenmenin en güçlü yollarından biri olduğunu hatırlatıyor: “Hataları başarısızlık olarak görmek yerine, birer deneyim olarak değerlendirirseniz hem daha cesur hareket edebilir hem de kendinize olan güveninizi artırabilirsiniz. Örneğin, bir hata yaptığınızda kendinize ‘Bundan ne öğrenebilirim?’ diye sormak, gelişiminizi destekleyen sağlıklı bir özgüven geliştirmenize yardımcı olur.”
Kendi değerini başkalarının onayına bağlamamak
Demir, başkalarının onayına bağımlı olmanın özgüveni dalgalı hale getirdiğini söylüyor: “Eğer kendimizi sürekli başkalarının beğenisine göre değerlendiriyorsak, eleştiriyle sarsılabilir veya ilgi görmediğimizde özgüvensiz hissedebiliriz. Sağlıklı bir özgüven için kendi değerimizi dış faktörlerden bağımsız olarak kabul etmeyi öğrenmeliyiz.” Onay ihtiyacının günlük davranışlara nasıl yansıdığını sürekli özür dilemenin psikolojik nedenleri yazımızda okuyabilirsiniz.
Uzmana göre sağlıklı özgüvene sahip kişiler değişime uyum sağlayabiliyor ve belirsizlikle baş edebiliyor: “‘Planım işlemedi, demek ki ben başarısızım’ yerine ‘bu beklediğim gibi olmadı ama farklı yollar deneyebilirim’ diyebilmek, özgüvenin sağlıklı bir temele oturmasını sağlar.”
Sağlıklı özgüveni güçlendirmenin yolları
Demir, bilişsel davranışçı terapi (BDT) yaklaşımlarına göre bireyin kendisi hakkındaki içsel inançlarının ve öğrenilmiş deneyimlerinin özgüven seviyesini belirlediğini, beynin nöroplastisite özelliği sayesinde düşünce ve davranış alışkanlıkları değiştirilerek özgüvenin güçlendirilebileceğini belirtiyor. Uzmanın önerileri şöyle:
Küçük ve ulaşılabilir hedefler koyun
“Albert Bandura’nın ‘öz yeterlilik’ kavramına göre, bir alanda başarılı deneyimler yaşamak, bireyin o alanda kendine güvenmesini sağlar. Örneğin, büyük hedefler yerine küçük ve ulaşılabilir hedefler koyarak özgüven gelişimi desteklenebilir.”
Olumlu iç konuşmalar yapın
“‘Ben bunu yapamam’, ‘yeterince iyi değilim’ gibi olumsuz iç konuşmalar zamanla düşük özgüvene yol açarken, ‘elimden gelenin en iyisini yapıyorum’, ‘bu bir öğrenme süreci’ gibi destekleyici ve olumlu iç konuşmalar bireyin kendine olan güvenini artırabilir.”
Beden dilinize dikkat edin
Demir, psikolojik araştırmaların beden dilinin kişinin kendine dair algısını da etkilediğini gösterdiğini aktarıyor. Uzmanın değindiği bir çalışmada dik duruş ve geniş beden hareketleri gibi “güç pozlarının” stres seviyesini düşürdüğü ve kişinin kendini daha güçlü hissetmesine katkı sağladığı bulunmuş.
Konfor alanınızın dışına çıkın
“Özgüveni artırmanın en etkili yollarından biri, yeni deneyimlere açık olmak ve küçük adımlarla alışılmışın dışına çıkmaktır. Yeni beceriler öğrenmek, sosyal ortamlara girmek veya yeni sorumluluklar almak, bireyin kendine duyduğu güveni artırabilir.”
Kendinizi başkalarıyla değil, geçmişinizle kıyaslayın
Sosyal karşılaştırma teorisine değinen Demir, sözlerini şöyle tamamlıyor: “Sürekli olarak daha başarılı veya daha yetenekli görülen bireylerle kıyas yapmak, özgüvenin azalmasına neden olabilir. Bunun yerine, kişinin kendi ilerlemesine odaklanması ve kendi gelişimini geçmişteki durumuyla kıyaslaması daha sağlıklı bir özgüven geliştirmesini sağlar. Özgüven bir kas gibidir, ne kadar çalıştırırsanız, o kadar güçlenir!”
Sık sorulan sorular
Sağlıklı özgüven nedir?
Kişinin kendini ne yüceltip ne küçümseyerek gerçekçi biçimde değerlendirmesi, değerini başarıdan bağımsız kabul etmesi, hatalarından ders çıkarması ve kendi kararlarını alırken başkalarıyla sağlıklı ilişkiler kurabilmesidir.
Aşırı özgüven ile kibir arasındaki ilişki nedir?
Uzmana göre aşırı özgüven; kendi hatalarını fark etmeme, eleştiriyi kabul etmeme ve empati eksikliği gibi davranışlarla kibirli ya da gerçeklikten kopuk bir izlenim yaratabiliyor.
Özgüven sonradan geliştirilebilir mi?
Evet. Özgüven doğuştan gelen sabit bir özellik değil; küçük hedefler, olumlu iç konuşmalar, yeni deneyimler ve kişinin kendi gelişimine odaklanmasıyla güçlendirilebilen bir beceri.



